ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın nükleer programına ilişkin sunduğu teklifi reddetti. Kararın ardından uluslararası petrol fiyatları hızla yükseldi. Uzmanlar, Tahran'ın nükleer faaliyetlerine yönelik belirsizliğin arz güvenliğini tehdit ettiğini belirtiyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, teklifin "yetersiz" olduğu vurgulandı. İran cephesinden henüz resmi bir yanıt gelmedi.
Gelişmenin Arka Planı
ABD-İran ilişkileri, 2018'de Washington'ın Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) çekilmesiyle yeniden gerginleşmişti. Trump yönetimi, İran'a yönelik "maksimum baskı" politikası uygulayarak ekonomik yaptırımları artırdı. Tahran ise uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırarak anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak askıya aldı. Son aylarda İran, nükleer programını sınırlandırmaya yönelik yeni bir öneri sunmuştu. Ancak Trump, bu teklifin İran'ın nükleer silah edinme yolunu tamamen kapatmadığını savunarak reddetti. ABD yönetimi, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel milis gruplara desteğini de kapsamlı bir anlaşmanın parçası olarak görüyor. İran ise öncelikle yaptırımların kaldırılmasını istiyor. Reuters'a konuşan bir üst düzey yetkili, "İran'ın teklifi, uranyum zenginleştirmeyi tamamen durdurmayı içermiyordu. Bu, kabul edilemez" dedi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Petrol fiyatları, Trump'ın kararı sonrası Brent ham petrolünde varil başına yüzde 3'ün üzerinde artışla 75 doları aştı. Batı Teksas Intermediate (WTI) ise 71 doların üzerine çıktı. Piyasalar, Orta Doğu'da olası bir askeri çatışmanın arzı kesintiye uğratabileceğinden endişeli. İran, dünyanın en büyük dördüncü petrol rezervine sahip ve günlük yaklaşık 3 milyon varil üretim yapıyor. Yaptırımlar nedeniyle küresel piyasalara ihracatı sınırlı olsa da, Hürmüz Boğazı'ndan geçen tanker trafiği dünya petrol arzının beşte birini oluşturuyor. İran'ın bu boğazı kapatma tehdidi, fiyatları yukarı yönlü destekliyor. Öte yandan, İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkeleri, İran'ın nükleer kapasitesinin askeri boyuta ulaşmasını engellemek için ABD'nin sert tutumunu destekliyor. Ancak Çin ve Rusya, yaptırımların kaldırılması ve diplomatik çözüm çağrısı yapıyor. Avrupa Birliği ise KOEP'i canlandırmak için arabuluculuk çabalarını sürdürüyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun anlaşma sınırlarının çok üzerinde olduğunu raporladı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile uzun kara sınırına sahip ve enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılıyor. Petrol fiyatlarındaki artış, Türkiye'nin cari açığını ve enflasyonu olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, ABD-İran geriliminin tırmanması, Türkiye'nin bölgesel istikrar ve enerji güvenliği açısından riskleri artırıyor. Türkiye, diplomatik kanalların açık tutulması ve nükleer anlaşmanın canlandırılması için çaba gösteriyor. İran'a yönelik yeni yaptırımlar, Türkiye'nin İran ile ticaretini ve doğalgaz alımlarını zorlaştırabilir. Bu nedenle Ankara, hem ABD hem de İran ile dengeli bir ilişki yürütmeye çalışıyor.
