ABD Başkanı Donald Trump, Cuma günü yaptığı açıklamada İran'ın savaşı durdurma konusunda varıldığını iddia ettiği anlaşmanın kendi taraflarınca kabul edilen metinle örtüşmediğini belirtti. Beyaz Saray ise Tahran'ın nükleer programını tamamen sökmesi konusunda ısrarlı olduklarını vurguladı. İki taraf, önerilen anlaşmanın içeriği konusunda taban tabana zıt açıklamalar yayınladı.
Anlaşmanın İçeriği ve Tarafların Tutumu
Trump, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, İran'ın öne sürdüğü anlaşma versiyonunun Beyaz Saray'da üzerinde mutabık kalınan metin olmadığını söyledi. Beyaz Saray Sözcüsü ise düzenlenen basın toplantısında, anlaşmanın temel şartının İran'ın nükleer silah üretme kapasitesini tamamen ortadan kaldırması olduğunu yineledi. Bu açıklamalar, İran Dışişleri Bakanlığı'nın kısa süre önce duyurduğu "çerçeve anlaşma" haberi sonrası geldi. İranlı yetkililer, anlaşmanın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin kısmen devamına izin verdiğini iddia etmişti.
Uzmanlar, iki tarafın anlaşma tanımları arasındaki keskin farklılığın, müzakerelerin henüz nihai bir sonuca ulaşmadığını gösterdiğini belirtiyor. Özellikle nükleer tesislerin denetimi ve yaptırımların kaldırılması konularındaki uyuşmazlık, sürecin en kritik çıkmazları arasında yer alıyor. Trump yönetimi, eski Başkan Obama döneminde imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) 2018'de çekilmiş ve ardından İran'a yönelik "maksimum baskı" politikasını uygulamıştı.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Bu gelişme, Ortadoğu'da zaten kırılgan olan dengeleri daha da karmaşık hale getiriyor. İran'ın nükleer programı, İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkeleri için varoluşsal bir tehdit olarak görülüyor. Trump'ın anlaşmaya yönelik sert tutumu, İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırmasına ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla etki alanını genişletmesine yol açabilir. Öte yandan, Avrupa Birliği ve Rusya'nın arabuluculuk çabaları da sonuçsuz kalırsa, Körfez'de yeni bir silahlanma yarışı tetiklenebilir.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) son raporlarına göre, İran yüzde 60'a varan saflıkta uranyum zenginleştiriyor. Bu oran, silah sınıfı malzemeye (yüzde 90) oldukça yakın. Uzmanlar, İran'ın birkaç hafta içinde nükleer silah üretebilecek miktarda malzemeye sahip olduğunu tahmin ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile ABD arasındaki bu anlaşmazlık, Türkiye'nin hem güvenliğini hem de enerji politikasını doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, doğalgaz ve petrol ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılıyor; olası bir yaptırım sarmalı, enerji arz güvenliğini tehdit edebilir. Ayrıca, İran'ın nükleer silah sahibi olması, Türkiye'nin de dahil olduğu bölgesel caydırıcılık dengelerini altüst edecektir. Türkiye, nükleer silahların yayılmasını önleme rejimini desteklemekle birlikte, İran'la ekonomik ve diplomatik ilişkilerini sürdürmeye çalışıyor. Bu ikilem, Ankara'nın Washington ve Tahran arasında denge politikası izlemesini zorunlu kılıyor. Sonuç olarak, yaşananlar Türkiye için yüksek riskli bir jeopolitik satranç tahtası anlamına geliyor.
