ABD Başkanı Donald Trump, İran ile varılan ve Tahran yönetiminin 'ABD'nin başarısızlığının bir kaydı' olarak nitelendirdiği bir anlaşmayı imzaladı. Trump, anlaşmayı ABD için 'büyük bir zafer' olarak tanımlarken, anlaşma aslında Washington'un İran'da rejim değişikliği hedefine ulaşamadan çatışmadan çıkışını resmileştiriyor. Guardian'ın First Thing bülteninde yer alan habere göre, anlaşma ABD'nin İran'a yönelik uzun süreli askeri ve ekonomik baskı politikasının bir dönüm noktası niteliğinde.
Anlaşmanın Arkasındaki Dinamikler
Trump yönetimi, 2018'de İran nükleer anlaşmasından (JCPOA) çekildikten sonra 'maksimum baskı' politikası izlemiş, İran'a yönelik yaptırımları artırmış ve ülkede rejim değişikliğini hedeflemişti. Ancak bu politika, İran'ın nükleer programını hızlandırmasına ve bölgesel gerilimi tırmandırmasına neden oldu. 2026 yılına gelindiğinde, ABD'nin İran'daki rejim değişikliği hedefi başarısız olmuş, taraflar arasında dolaylı müzakereler hız kazanmıştı. Anlaşma, İran'ın nükleer faaliyetlerinin belirli sınırlamalara tabi tutulması karşılığında ABD'nin bazı yaptırımları hafifletmesini öngörüyor. Ancak İran, anlaşmayı ABD'nin politik başarısızlığının bir itirafı olarak görüyor.
Anlaşma metninde, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini %3.67 ile sınırlaması, mevcut yüksek zenginleştirilmiş stoklarını yurt dışına göndermesi ve uluslararası denetimlere izin vermesi gibi maddeler yer alıyor. Buna karşılık ABD, İran'ın petrol ihracatına yönelik yaptırımları kaldırmayı ve dondurulmuş varlıklarını serbest bırakmayı taahhüt ediyor. Trump, anlaşmanın ABD'nin Ortadoğu'daki askeri varlığını azaltmasına olanak tanıdığını ve Amerikan askerlerini gereksiz çatışmalardan koruduğunu savunuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Anlaşma, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkelerinde derin endişe yarattı. İsrail Başbakanı, anlaşmanın İran'ın nükleer silah elde etme kapasitesini tamamen ortadan kaldırmadığını ve 'tehlikeli bir emsal' oluşturduğunu belirtti. Suudi Arabistan ise İran'ın bölgesel nüfuzunu artıracağı gerekçesiyle anlaşmaya soğuk bakıyor. Buna karşın Avrupa Birliği ve Çin, anlaşmayı olumlu karşıladıklarını açıkladı. Uzmanlar, bu anlaşmanın taraflar arasında geçici bir yumuşama sağlasa da kalıcı bir çözüm getirmediğini, İran'ın nükleer programına ilişkin temel anlaşmazlıkların devam ettiğini vurguluyor.
Anlaşma, ABD iç siyasetinde de tartışmalara yol açtı. Cumhuriyetçi Parti'nin muhafazakar kanadı, Trump'ı İran'a taviz vermekle suçlarken, Demokratlar anlaşmanın yetersiz olduğunu ancak bir başlangıç olarak kabul edilebileceğini söylüyor. Özellikle Trump'ın 2024 seçim kampanyasında İran'a karşı sert tutumu merkeze alması, anlaşmanın siyasi bir geri adım olarak algılanmasına neden oluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la uzun bir kara sınırına sahip olması ve enerji ihtiyacının bir kısmını İran'dan karşılaması nedeniyle bu anlaşmadan doğrudan etkilenecektir. Yaptırımların hafiflemesi, Türkiye-İran ticaretini canlandırabilir ve enerji fiyatlarını aşağı çekebilir. Öte yandan, İran'ın bölgesel nüfuzunun artması, Suriye ve Irak'taki Türkiye çıkarlarını olumsuz etkileyebilir. Ankara, bu süreçte hem ABD hem İran'la dengeli bir ilişki sürdürmek için diplomatik inisiyatiflerini artırabilir.
