ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın Washington ile yaptığı nükleer anlaşmaya uymaması durumunda 'ne gerekiyorsa yapacağını' açıkladı. Pazartesi günü gazetecilere konuşan Trump, 'İran anlaşmaya uymazsa veya uygunsuz davranırsa, yapmam gerekeni yapacağım' ifadelerini kullandı. Trump'ın bu çıkışı, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın göreve başlaması ve Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması sonrası geldi.
Anlaşmazlığın arka planı
Trump, 2018 yılında selefi Barack Obama döneminde imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (JCPOA) tek taraflı olarak çekilmiş ve İran'a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koymuştu. O tarihten bu yana İran, anlaşmanın kendisine tanıdığı nükleer faaliyet sınırlamalarını aşamalı olarak ihlal etti. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) son raporlarına göre İran, yüzde 60'a varan oranlarda uranyum zenginleştiriyor; bu oran, silah yapımında kullanılan yüzde 90 seviyesine oldukça yakın.
Trump'ın son açıklaması, ABD-İran ilişkilerinde yeni bir gerilim dalgasının habercisi olarak yorumlanıyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, 'Başkan Trump, İran'ın nükleer emellerine karşı net bir duruş sergiliyor. Anlaşmaya uyulmaması ciddi sonuçlar doğuracaktır.' denildi. Öte yandan İran yönetimi, Trump'ın tehditlerine sert yanıt verdi. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, 'ABD'nin anlaşmaya geri dönmesi gerekiyor, aksi takdirde mevcut durumun sorumlusu Washington olacaktır.' şeklinde konuştu.
Bölgesel ve küresel boyut
İran nükleer dosyası, yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, tüm Ortadoğu dengelerini etkiliyor. İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri başta olmak üzere bölge ülkeleri, Tahran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasından endişe ediyor. Trump'ın tehditleri, İsrail'in olası bir askeri müdahale senaryosunu yeniden gündeme getirebilir. Ayrıca Avrupa Birliği ve Rusya, JCPOA'nın yeniden canlandırılması için çaba gösteriyor ancak Trump'ın politikaları bu süreci zora sokuyor.
Küresel enerji piyasaları da İran geriliminden etkileniyor. İran, dünyanın en büyük ham petrol rezervlerine sahip ülkelerden biri. Yaptırımların sıkılaşması veya askeri bir çatışma, petrol fiyatlarında ani yükselişe neden olabilir. Uzmanlar, Trump'ın açıklamalarının piyasalarda kısa vadede dalgalanma yaratabileceğini belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki nükleer anlaşma krizi, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren bir konudur. Türkiye, İran ile komşu olup enerji ithalatında önemli bir oranda Tahran'a bağımlıdır. Trump'ın anlaşmayı yeniden askıya alma tehdidi, Türkiye'nin enerji arz güvenliğini riske atabilir. Ayrıca olası bir ABD-İran çatışması, Suriye ve Irak başta olmak üzere bölgedeki istikrarsızlığı artıracak, Türkiye'nin sınır güvenliğini tehdit edecektir. Ankara, diplomatik çözümden yana bir tutum izlemektedir ancak Washington ve Tahran arasındaki gerilim, Türkiye'nin bölgesel denge politikasını zorlamaktadır.
