ABD Başkanı Donald Trump, İran ile nükleer bir anlaşmaya “iki ya da üç gün” içinde varılabileceğini belirterek, Tahran yönetimine yönelik diplomatik baskıyı yeniden gündeme taşıdı. New York’ta NBA finalleri kapsamında New York Knicks ile San Antonio Spurs arasındaki üçüncü maçı izledikten sonra gazetecilere konuşan Trump, anlaşmanın “çok hızlı bir şekilde” sonuçlanabileceğini ima etti. Beyaz Saray’dan yapılan resmi açıklamada ise herhangi bir somut takvim verilmezken, Trump’ın sözlerinin bir müzakere sinyali olarak yorumlanması gerektiği vurgulandı.
Gelişmenin arka planı
Trump’ın bu açıklaması, 2018 yılında ABD’nin tek taraflı olarak çekildiği Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP/JCPOA) sürecinin yeniden canlandırılmasına yönelik son girişimlerin bir yansıması olarak değerlendiriliyor. İran, 2015’te imzalanan anlaşmaya bağlı kaldığını savunsa da, ABD’nin geri çekilmesi ve yeniden uygulamaya koyduğu yaptırımların ardından uranyum zenginleştirme seviyesini yükseltti. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) son raporunda İran’ın yüzde 60’a varan zenginleştirme oranına ulaştığını doğruladı. Trump yönetimi, İran’ı konvansiyonel silahların sınırlandırılması ve balistik füze programının denetlenmesi gibi yeni maddeleri de kapsayacak bir anlaşmaya zorlamayı hedefliyor. Ancak uzmanlar, “iki veya üç gün” gibi kısa bir sürenin teknik ve politik olarak mümkün olmadığını, bu ifadenin daha çok müzakerelere ivme kazandırma amacı taşıdığını belirtiyor.
İran Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan ilk açıklamada, “ABD’nin eski anlaşmaya geri dönme niyetini somut adımlarla göstermesi halinde” müzakere masasına oturulabileceği belirtildi. Bakanlık sözcüsü, Trump’ın sözlerini “dikkatle” izlediklerini ancak henüz resmi bir teklif almadıklarını ifade etti. Bu durum, iki ülke arasında dolaylı görüşmelerin devam ettiğine işaret ederken, Körfez ülkeleri ve Avrupa Birliği’nin arabuluculuk çabaları da sürüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran gerilimi, yalnızca nükleer dosya ile sınırlı değil. Yemen’de Husilere verilen destek, Irak ve Suriye’deki vekalet savaşı, Doğu Akdeniz’de enerji rekabeti ve İsrail’in İran’a yönelik saldırı tehditleri, bölgesel dengeleri etkiliyor. Trump’ın anlaşma sinyali, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin Tahran ile diyalog çabalarına paralel bir dönemde geliyor. Öte yandan, İran’ın Rusya ve Çin ile stratejik ortaklığı, ABD’nin baskı politikasının etkisini sınırlıyor. Trump’ın seçim döneminde İran ile anlaşma imzalaması, hem iç politikada hem de uluslararası kamuoyunda prestij kazanmasına yol açabilir. Ancak, İran’ın taleplerini karşılayacak bir anlaşmanın ABD’nin müttefikleri ve özellikle İsrail tarafından kabul görmesi zor görünüyor. Analistler, anlaşma olasılığının düşük olduğunu, ancak Trump’ın bu tür sürpriz çıkışlarının müzakerelerde elini güçlendirdiğini savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki olası bir anlaşma, Türkiye için hem fırsat hem de risk barındırıyor. Anlaşmanın sağlanması, İran’a uygulanan yaptırımların hafiflemesine ve bölgesel ticaretin canlanmasına yol açabilir. Türkiye, enerji ithalatında İran’a bağımlı olduğu için yaptırımların gevşemesi doğalgaz ve petrol tedarikinde rahatlama sağlayabilir. Ancak, anlaşmanın içerdiği olası yeni maddeler (füze programı gibi) İran’ın askeri kapasitesini sınırlayabilir ve bu durum, Türkiye’nin güvenlik dengelerini etkileyebilir. Ayrıca, ABD’nin bölgede yeniden denge kurması, Suriye ve Irak’ta Türkiye’nin hareket alanını daraltabilir. Ankara, bu süreçte kendi çıkarlarını korumak için tüm taraflarla dengeli bir diplomasi yürütmek zorunda.
