ABD Başkanı Donald Trump, 19 Mayıs 2025 Pazar günü yaptığı açıklamayla İran İslam Cumhuriyeti ile bir anlaşmaya vardıklarını duyurdu. Trump, kendisine ait Truth Social platformunda yayımladığı mesajda "İran İslam Cumhuriyeti ile Anlaşma artık tamamlanmıştır" ifadelerini kullandı. Bu açıklama, Mart 2025'te başlayan ve üç buçuk aydır devam eden askeri ve diplomatik gerilimin sona ermek üzere olduğu yönünde yorumlandı. Anlaşmanın kapsamına ilişkin henüz resmi bir metin yayımlanmazken, Beyaz Saray'dan yapılan ön bilgilendirmede tarafların karşılıklı olarak bazı askeri faaliyetleri durdurmayı ve diplomatik ilişkileri yeniden tesis etmeyi kabul ettiği belirtildi.
Anlaşmanın arka planı ve müzakereler
Trump yönetimi, 2025 yılının başından itibaren İran'a yönelik maksimum baskı politikasını yeniden devreye sokmuş, bu durum Tahran yönetiminin sert tepkisine yol açmıştı. Ocak ayında ABD'nin İran'a yönelik yeni yaptırımlar açıklamasının ardından iki ülke arasında diplomatik kanallar fiilen kapanmıştı. Mart ayında Basra Körfezi'nde ABD donanmasına ait bir savaş gemisi ile İran Devrim Muhafızları'na bağlı hücumbotlar arasında yaşanan sıcak temas, tansiyonu daha da yükseltmişti. Nisan ayında ise İran'ın nükleer tesislerine yönelik siber saldırı iddiaları gündeme gelmiş, Tahran bu saldırıları ABD ve İsrail'e bağlamıştı. Ancak son iki haftada, Umman ve Katar arabuluculuğunda gizli müzakereler yürütüldüğü ortaya çıktı. Trump'ın açıklaması, müzakerelerin başarıyla sonuçlandığına işaret ediyor.
Anlaşmanın ilk aşamasında, ABD'nin İran'a yönelik bazı ekonomik yaptırımları hafifletmesi, İran'ın ise uranyum zenginleştirme faaliyetlerini belirli bir seviyenin altında tutmayı taahhüt etmesi bekleniyor. Ayrıca, tarafların birbirlerinin askeri personeline yönelik operasyonları durdurması ve bölgedeki vekil güçler üzerinde kontrol sağlaması da anlaşmanın parçası olabilir. Bununla birlikte, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel nüfuzu gibi konuların daha sonraki müzakerelere bırakıldığı belirtiliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşması, Orta Doğu'da İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ABD müttefikleri tarafından temkinli karşılandı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, anlaşmanın henüz ayrıntılarını görmediklerini ancak İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına izin verecek herhangi bir düzenlemeye karşı olduklarını açıkladı. Suudi Arabistan, anlaşmayı "bölgesel istikrar için bir fırsat" olarak nitelendirirken, İran'ın Yemen'deki Husilere desteğinin devam etmesi halinde anlaşmanın anlamsız kalacağı uyarısında bulundu. Avrupa Birliği ise anlaşmayı memnuniyetle karşıladı ve tarafları diyalogdan vazgeçmemeye çağırdı. Küresel piyasalarda anlaşma haberiyle birlikte petrol fiyatlarında %4'lük bir düşüş yaşandı. Brent petrolün varil fiyatı 72 dolar seviyesine geriledi. Analistler, anlaşmanın uzun vadede küresel enerji piyasalarında arz güvenliği endişelerini azaltabileceğini belirtiyor.
Anlaşmanın kalıcı olup olmayacağı ise belirsizliğini koruyor. Trump yönetiminin önceki dönemde 2018'de İran nükleer anlaşmasından tek taraflı çekilmesi, Tahran'ın Washington'a olan güvenini sarsmıştı. Bu nedenle yeni anlaşmanın bağlayıcılığı ve uygulanabilirliği konusunda şüpheler var. İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, anlaşmanın imzalanması halinde parlamentonun onayına sunulacağını ve uluslararası denetime açık olacağını söyledi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşması, Türkiye için karmaşık bir denklem oluşturuyor. Bir yandan komşusu İran ile arasındaki tansiyonun düşmesi, sınır güvenliği ve enerji ticareti açısından olumlu. Türkiye, doğalgazının yaklaşık %10'unu İran'dan ithal ediyor; yaptırımların hafiflemesi bu ticareti kolaylaştırabilir. Diğer yandan, ABD'nin Orta Doğu'da İran'la uzlaşması, Türkiye'nin bölgesel politikalarını doğrudan etkileyebilir. Özellikle Suriye ve Irak'ta Türkiye, ABD ve İran'ın zaman zaman farklı grupları desteklemesi nedeniyle karmaşık bir sahada hareket ediyor. Anlaşmanın bu ülkelerdeki güç dengelerini değiştirmesi muhtemel. Türkiye, yeni durumda hem ABD hem İran ile ilişkilerini dengelemek ve kendi çıkarlarını korumak için daha aktif bir diplomasi yürütmek zorunda kalabilir.
