ABD Başkanı Donald Trump, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilerden ücret veya harç toplanabileceğini açıklayarak yönetimindeki üst düzey yetkililerle doğrudan çelişti. Trump, “Hürmüz Boğazı’ndan geçen gemilere ücret koyabiliriz. Bunu tartışıyoruz. Bu, ülkemiz için büyük bir gelir kaynağı olabilir” ifadelerini kullandı. Ancak Başkan Yardımcısı JD Vance ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio, daha önce yaptıkları açıklamalarda hiçbir ülkenin uluslararası sularda böyle bir uygulama yapma hakkına sahip olmadığını vurgulamıştı.
Gelişmenin arka planı
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik bir su yoludur. Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlayan boğaz, İran ve Umman kıyıları arasında yer alıyor. Uluslararası hukuk uyarınca, boğazlar üzerinden geçiş serbesttir ve kıyı devletleri ancak belirli güvenlik ve çevre düzenlemeleri kapsamında kısıtlama getirebilir. Trump'ın bu çıkışı, geçen ay yardımcılarının yaptığı açıklamaların tam tersi yönde. Vance, ocak ayında katıldığı bir televizyon programında “Hiçbir ülkenin uluslararası bir boğazdan geçiş için ücret talep etme hakkı yoktur. Bu, deniz hukukunun temel prensiplerine aykırıdır” demişti. Rubio da benzer şekilde, “Hürmüz Boğazı uluslararası sulardadır; hiçbir devlet oradan geçen gemilere vergi koyamaz” ifadelerini kullanmıştı.
Trump'ın bu hamlesi, yönetim içindeki görüş ayrılıklarını gözler önüne seriyor. Özellikle İran ile gerilimin tırmandığı bir dönemde, böyle bir adımın bölgesel istikrarı daha da tehlikeye atabileceği yorumları yapılıyor. Uzmanlar, Trump'ın bu açıklamasının seçim öncesi bir popülist söylem mi yoksa ciddi bir politika değişikliği mi olduğu konusunda net bir değerlendirme yapmakta zorlanıyor.
Bölgesel veya küresel boyut
Hürmüz Boğazı'nın statüsü, uluslararası deniz hukukuyla belirlenmiştir. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) uyarınca, boğazlar üzerinden geçiş serbesttir ve kıyı devletleri, transit geçişi engelleyecek herhangi bir düzenleme yapamaz. Trump'ın ücret toplama tehdidi, bu sözleşmeye aykırı olduğu gibi, ABD'nin kendisinin de imzacısı olduğu uluslararası hukuk normlarını ihlal ediyor. İran, geçmişte Hürmüz Boğazı'nı kapatmakla tehdit etmiş, ancak uluslararası toplum bu tür girişimlere karşı çıkmıştı. ABD'nin bizzat kendisinin benzer bir tehditte bulunması, bölgesel güçler arasında şaşkınlık yaratırken, Çin ve Rusya gibi diğer büyük güçler de bu durumu endişeyle izliyor. Küresel enerji piyasaları, potansiyel bir krizin sinyallerini almış durumda; petrol fiyatlarının bu açıklamanın ardından yükselmesi bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı, Türkiye için doğrudan bir geçiş güzergahı olmamakla birlikte, küresel enerji ticaretinin kilit noktasıdır. Türkiye'nin enerji ithalatında önemli bir paya sahip olan Basra Körfezi petrolleri, bu boğazdan geçmektedir. Olası bir krizde petrol fiyatlarının yükselmesi, Türkiye'nin cari açığı ve enflasyonu üzerinde baskı yaratabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Karadeniz ve Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanlarıyla ilgili uluslararası hukuk argümanlarını desteklediği düşünülürse, Trump'ın bu girişimi, deniz hukukunun keyfi yorumlanmasının önünü açma riski taşır. Türkiye, bu nedenle gelişmeyi yakından izlemeli ve uluslararası hukukun üstünlüğünü vurgulayan bir tutum sergilemelidir.
