ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’ı satın alma veya ilhak etme yönündeki açıklamaları, Atlantik’in diğer yakasındaki İzlanda’da Avrupa Birliği üyeliği tartışmalarını yeniden alevlendirse de, İzlanda halkının AB konusundaki derin şüpheciliğini kırmaya yetmedi. İzlanda’nın 2008 finansal krizinin ardından başlayan AB üyelik süreci, 2013’te durdurulmuş ve halk arasında AB’ye katılım fikri uzun süredir düşük destek seviyelerinde seyrediyor. Trump’ın Grönland’a yönelik açgözlü emelleri, bazı analistlere göre küçük ada ülkelerinin büyük güçler karşısındaki kırılganlığını hatırlatarak İzlanda’da AB güvenliği tartışmasını canlandırabilirdi, ancak İzlanda kamuoyu AB’nin egemenlikten ödün verme anlamına geleceği endişesiyle konuya mesafeli yaklaşıyor.
İzlanda’nın AB ile Sancılı İlişkisi
İzlanda, 1944’te Danimarka’dan tam bağımsızlığını kazanmasından bu yana ulusal egemenliğine büyük önem veriyor. 2008 yılında ülkeyi vuran ve bankacılık sisteminin çökmesiyle sonuçlanan büyük ekonomik kriz, halkı AB ve avro üyeliği konusunda düşünmeye itmişti. O dönemde başlayan müzakereler, 2013’te muhafazakar hükümetin iktidara gelmesiyle birlikte askıya alındı. O günden bu yana İzlanda, Avrupa Ekonomik Alanı (EEA) üzerinden AB iç pazarına entegre olmayı sürdürdü ve İzlanda vatandaşları AB serbest dolaşım hakkından yararlanmaya devam etti. Ancak balıkçılık, tarım ve kırsal kalkınma konularındaki endişeler, AB üyeliğinin önündeki en büyük engeller olmayı sürdürüyor.
Trump’ın Grönland’ı “satın alma” fikrini ilk kez 2019’da dile getirmesi, dönemin İzlanda Başbakanı Katrín Jakobsdóttir’in tepkisini çekmişti. Jakobsdóttir, o dönemde yaptığı açıklamada “ABD’nin Grönland’a yönelik bu ilgisi, Arktik’in jeopolitik öneminin arttığını gösteriyor. İzlanda olarak bizim de dahil olduğumuz Arktik bölgesindeki iş birliğinin barışçıl ve sürdürülebilir temellere oturması kritik” ifadelerini kullanmıştı. Bu açıklama, Trump’ın Arktik’e yönelik artan ilgisinin İzlanda’yı da dolaylı olarak etkilediğini ortaya koyuyor.
AB Üyeliği Tartışması Neden Alevlenmedi?
Trump’ın ikinci kez başkan seçilmesinin ardından Grönland’a yönelik tehditlerinin yeniden gündeme gelmesi, İzlanda’nın bağımsızlıkçı söylemini güçlendirdi. Özellikle sosyal medyada “Grönland Danimarka’ya ait; İzlanda da Avrupa’nın bir parçası” gibi söylemler yaygınlaştı. Ancak bu söylemler, İzlanda’nın AB’ye katılımını teşvik edecek bir kamuoyu baskısına dönüşmedi. İzlanda Üniversitesi’nden siyaset bilimci Dr. Elín Árnadóttir, konuya ilişkin yaptığı değerlendirmede “Trump’ın Grönland çıkışları, İzlanda halkının çoğunluğunun AB üyeliğine yönelik olumsuz tutumunu değiştirmedi. Halkın önemli bir kısmı, AB’nin balıkçılık politikalarının İzlanda ekonomisine zarar vereceğini düşünüyor. ABD’den gelen tehdit ise İzlanda’nın bağımsızlığını koruma yönündeki reflekslerini daha da güçlendirmiş durumda” dedi.
Nitekim İzlanda’da yapılan son anketler, halkın yaklaşık %60’ının AB üyeliğine karşı olduğunu gösteriyor. Yalnızca %25 civarında bir kesim AB üyeliğinden yana görüş belirtirken, geri kalan kesim kararsız olduğunu ifade ediyor. Bu tablo, İzlanda’nın AB üyeliği konusundaki uzun süreli isteksizliğinin, dış tehditler karşısında bile kolay kolay değişmediğini ortaya koyuyor. İzlanda Başbakanı Bjarni Benediktsson’un sözcüsü, “İzlanda’nın AB üyeliği gündemimizde değil. Hükümet olarak önceliğimiz, ülkemizin ekonomik istikrarını korumak ve vatandaşlarımızın refahını artırmak” şeklinde bir açıklama yaptı.
Arktik’in Yükselen Jeopolitik Önemi
Trump’ın Grönland’a yönelik ilgisi, aslında Arktik bölgesinin artan jeopolitik ve ekonomik önemini yansıtıyor. İklim değişikliğinin etkisiyle buzulların erimesi, yeni deniz yollarının açılmasına ve zengin doğal kaynaklara erişimi kolaylaştırıyor. ABD, Rusya ve Çin’in de aralarında bulunduğu büyük güçler, bu bölgede stratejik konumlanma yarışı içinde. İzlanda, bu rekabette NATO üyesi olması nedeniyle Batı ittifakının önemli bir parçası. Ülkedeki Keflavik Hava Üssü, ABD için stratejik bir öneme sahip ve bu üs, ABD’nin Arktik’teki askeri varlığının kilit unsurlarından biri. Ancak İzlanda halkı, büyük güçlerin Arktik’teki bu rekabetinin kendi ülkelerini de içine çekmesinden endişe duyuyor. Bu endişe, AB üyeliğine yönelik ilgiyi artırmak yerine, İzlanda’nın bağımsız bir aktör olarak hareket etme isteğini pekiştiriyor.
Uzmanlara göre İzlanda, ABD ile olan ikili ilişkilerini güçlendirerek söz konusu güvenlik tehditlerine karşı koymaya çalışıyor. Aynı zamanda Arktik Konseyi gibi bölgesel platformlarda aktif bir rol oynayarak, bölgesel diyaloğun güçlendirilmesine katkı sağlıyor. Bu bağlamda İzlanda’nın AB üyeliği yerine, kendi ulusal çıkarları doğrultusunda bir dış politika izlemeyi tercih ettiği görülüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Trump’ın Grönland’a yönelik emellerinin İzlanda kamuoyunda AB üyeliğine destek oluşturmaması, NATO içindeki Avrupalı müttefiklerin ABD politikalarına yönelik artan güvensizliğinin bir yansıması olarak okunabilir. Türkiye, NATO’nun güney kanadında benzer bir güvenlik ikilemini deneyimleyen bir ülke olarak, ABD’nin tek taraflı çıkışlarının ittifak içindeki güven bunalımını derinleştirebileceğini yakından izliyor. İzlanda’nın bağımsızlıkçı duruşu, Türkiye’nin kendi güvenlik politikalarında bağımsız aktör olma arayışıyla benzerlikler taşıyor. Arktik’teki bu gelişmeler, NATO’nun geleceği ve Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisinin dönüşümü açısından önemli sinyaller veriyor; Türkiye’nin bu dönüşümde etkin bir rol üstlenmesi, ulusal çıkarları açısından kritik önem taşıyor.
