ABD Başkanı Donald Trump yönetimi ile İran arasında varıldığı açıklanan ön anlaşma, yıllardır süren gerginliğin ardından tarafları müzakere masasına getiren kritik bir adım olarak öne çıkıyor. İsmi henüz resmen onaylanmamış olan bu ön mutabakat, nükleer programın kısıtlanması, bölgesel askeri faaliyetlerin sınırlandırılması ve ekonomik yaptırımların kademeli olarak hafifletilmesi gibi başlıkları kapsıyor. Bununla birlikte, anlaşmanın kalıcı bir barışa dönüşmesi için taraflar arasındaki derin güvensizliğin aşılması ve uygulama mekanizmalarının netleştirilmesi gerekiyor.
Anlaşmanın Arka Planı ve Temel Maddeleri
ABD ile İran arasında 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), Trump'ın 2018'de tek taraflı olarak çekilmesiyle rafa kalkmıştı. Ardından ABD'nin yeniden uygulamaya koyduğu sert yaptırımlar, İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırmasına yol açtı. Ön anlaşma, bu kısır döngüyü kırmak amacıyla Trump yönetimi tarafından doğrudan müzakereler yerine dolaylı kanallar üzerinden yürütüldü. Anlaşma metninde İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 3.67 ile sınırlaması, mevcut stoklarını azaltması ve uluslararası denetimlere izin vermesi karşılığında ABD'nin petrokimya ve finans sektörüne yönelik bazı yaptırımları kaldırması öngörülüyor. Ayrıca İran'ın, Yemen'deki Husilere silah sevkiyatını durdurması ve bölgesel milis güçlerini kontrol altına alması da şartlar arasında yer alıyor.
Fakat uzmanlar, anlaşmanın sadece bir ön mutabakat olduğunu ve nihai bir anlaşmaya giden yolda birçok engel bulunduğunu vurguluyor. İran'ın balistik füze programı ve bölgesel nüfuzunun kısıtlanması konuları henüz masada değil. Ayrıca ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarının tamamen kalkması için Kongre onayı gerekiyor ve bu süreç seçim yılında siyasi çekişmelere açık hale gelebilir.
Orta Doğu’da Dengeler ve Küresel Yansımalar
Ön anlaşmanın bölgesel etkileri oldukça geniş kapsamlı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi İran'ın bölgesel rakipleri, anlaşmanın kendi güvenliklerini tehdit edeceğinden endişe duyuyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ise anlaşmayı “tarihi bir hata” olarak nitelendirerek İran'ın nükleer kapasitesini sınırlamadığını savundu. Buna karşılık Avrupa Birliği ve Rusya, diyaloğu desteklediklerini açıkladı. Çin ise anlaşmanın İran petrolünün küresel piyasalara dönüşü açısından önemli olduğunu belirtti. Ortadoğu'da İran'ın askeri varlığına karşı çıkan ülkeler, anlaşmanın Tahran'ı daha da güçlendirebileceği yorumunu yapıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran gerginliğinden en çok etkilenen ülkelerden biri olarak, bu ön anlaşmayı ihtiyatlı bir iyimserlikle karşılıyor. Enerji ithalatının önemli bir kısmını İran'dan sağlayan Türkiye, yaptırımların hafiflemesiyle doğalgaz ve petrol akışının kesintisiz devam edebileceğini umuyor. Ayrıca anlaşma, Türkiye'nin komşusu İran ile ticaret hacmini artırma fırsatı sunuyor. Ancak anlaşmanın başarısız olması halinde bölgesel bir çatışma riski, Türkiye'nin güney sınırında yeni bir göç dalgası ve güvenlik tehdidi yaratabilir. Bu nedenle Ankara, hem Washington hem de Tahran'la dengeli bir diplomasi yürütmeye özen gösteriyor.
