ABD Başkanı Donald Trump, Kanada merkezli uçak üreticisi Bombardier'e yönelik sert bir uyarıda bulunarak, şirketin üretim tesislerini ABD'ye taşımaması halinde uçaklarının ABD pazarında satışına izin verilmeyeceğini bildirdi. Ticaret savaşının yeniden alevlendiği bir dönemde gelen bu tehdit, Kanada ile ABD arasındaki ekonomik gerilimi daha da derinleştirdi. Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, Bombardier'in ABD'de üretim yapmadığı sürece ülkeye uçak satamayacağını vurguladı.
Gelişmenin Arka Planı
Trump'ın açıklaması, ABD'nin Kanada'ya yönelik çelik ve alüminyum vergilerini artırmasının ardından geldi. Kanada hükümeti, söz konusu vergilere misilleme olarak ABD ürünlerine ek gümrük tarifeleri uygulama kararı almıştı. Ticaret savaşı, iki ülke arasındaki ilişkileri giderek daha fazla germeye başladı. Bombardier, Kanada'nın en büyük havacılık şirketlerinden biri olup, özellikle CRJ serisi bölgesel jetler ve C-Series (şimdiki Airbus A220) uçaklarıyla tanınıyor. Şirketin ABD'deki operasyonları ise sınırlı düzeyde. Trump'ın tehdidi, aslında Boeing ile Bombardier arasında 2017'de başlayan ticari anlaşmazlığın bir uzantısı niteliğinde. O dönemde Boeing, Bombardier'in C-Series uçaklarını dampingli fiyatlarla sattığını iddia ederek ABD Ticaret Bakanlığı'na başvurmuş, bakanlık da Bombardier'e yüzde 219 oranında antidamping vergisi getirmişti. Ancak ABD Uluslararası Ticaret Mahkemesi, 2020'de bu kararı bozmuştu. Şimdi Trump, benzer bir korumacılık hamlesiyle Bombardier'i köşeye sıkıştırmayı hedefliyor.
Uzmanlar, Trump'ın bu çıkışının seçim öncesi popülist bir hamle olabileceğini belirtiyor. ABD'de 2024 başkanlık seçimleri yaklaşırken, Trump'ın imalat sanayisini koruma söylemi, özellikle işçi sınıfındaki seçmen tabanını konsolide etmeyi amaçlıyor. Öte yandan, Kanada Başbakanı Justin Trudeau yönetimi, ABD'nin bu tür tek taraflı adımlarına karşı Dünya Ticaret Örgütü'ne (WTO) başvurabileceğini ima etti. Kanada Ticaret Bakanı Mary Ng, yaptığı açıklamada, "Kanada, işçilerini ve sanayisini korumak için elindeki tüm araçları kullanmaya hazırdır" dedi. Bombardier hisseleri, Trump'ın açıklamasının ardından Toronto borsasında yüzde 3'e varan düşüş gösterdi. Şirket sözcüsü, konuyla ilgili henüz resmi bir açıklama yapmadı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-Kanada ticaret savaşı, sadece iki ülkeyi değil, Kuzey Amerika'nın tamamını ve küresel tedarik zincirlerini de etkiliyor. ABD, Kanada ve Meksika arasında imzalanan USMCA (ABD-Meksika-Kanada Anlaşması) kapsamında taraflar arasında serbest ticaret öngörülüyordu. Ancak Trump'ın son hamleleri, anlaşmanın ruhuna aykırı şekilde tek taraflı korumacı politikaların arttığını gösteriyor. Bu durum, diğer ülkelerin de benzer şekilde karşılık verme olasılığını gündeme getiriyor. Örneğin, Avrupa Birliği, ABD'nin çelik ve alüminyum vergilerine karşı misilleme tarifeleri uygulamıştı. Şimdi Kanada'nın da benzer adımlar atması bekleniyor. Ticaret savaşlarının küresel ekonomik büyümeyi yavaşlatabileceği endişesi, uluslararası kuruluşlar tarafından sıkça dile getiriliyor. Dünya Bankası ve IMF, korumacılığın artmasının dünya ticaret hacmini daraltabileceği uyarısında bulunuyor.
Bombardier özelinde ise şirketin ABD pazarındaki payı, Trump'ın tehdidiyle daha da zorlaşabilir. Bombardier, son yıllarda C-Series programını Airbus'a devretmiş ve bölgesel jet üretimini de Mitsubishi Heavy Industries'e satmıştı. Ancak şirket hâlâ iş jetleri ve demiryolu ekipmanları alanında faaliyet gösteriyor. ABD, Bombardier için önemli bir pazar konumunda. Eğer Trump'ın tehdidi hayata geçerse, şirketin ABD'deki satışları ciddi darbe alabilir ve binlerce kişilik istihdam risk altına girebilir. Kanada hükümeti ise Bombardier'e destek sinyali vererek, şirketin arkasında durduğunu gösterdi. Ancak Trump'ın kararlılığı, müzakerelerin zorlu geçeceğini işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD ile Kanada arasındaki ticaret savaşı, doğrudan Türkiye'yi hedef almasa da küresel ticaret dengelerini etkileyerek dolaylı sonuçlar doğurabilir. Türkiye, son yıllarda savunma sanayii ve havacılık alanında kendi yerli üretimini güçlendirmeye çalışıyor. Kanada'nın uçak üreticisi Bombardier'e yönelik ABD baskısı, Türkiye'nin kendi uçak projeleri (örneğin TUSAŞ'ın Hürjet ve Milli Muharip Uçak projeleri) için bir fırsat olabilir mi? Eğer Bombardier ABD pazarında zorlanırsa, Türkiye gibi ülkelerle işbirliğine yönelebilir. Ayrıca, ABD'nin korumacı politikaları, Türkiye'nin ABD ile olan ticaretinde de benzer engellerle karşılaşma riskini artırıyor. Türkiye, bu tür ticari gerilimlerde diplomatik kanalları kullanarak kendi çıkarlarını korumalı ve çok taraflı ticaret sistemine vurgu yapmalıdır. Öte yandan, Kanada ile savunma sanayii işbirliklerimiz (örneğin Bayraktar TB2 motorları) olumsuz etkilenebilir. Bu nedenle Türkiye, küresel ticaret savaşlarının yayılmasını yakından takip etmeli ve alternatif pazarlar aramalıdır.
