ABD Başkanı Donald Trump, Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasındaki mutabakatın "bittiğini" ilan ederken, Tahran yönetiminin verdiği yanıtlar, stratejisini terk etmekten ziyade yeniden kalibre ettiğini gösteriyor. Askeri baskının diplomasiyi giderek daha fazla gölgede bıraktığı bu dönemde, İran Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC), ülkenin hamlelerini belirlemede kilit rol üstleniyor. Bu durum, bölgedeki gerilimin tırmanma riskini artırırken, uluslararası toplumun da dikkatini bir kez daha İran dosyasına çevirmesine neden oluyor.
Mutabakatın Çöküşü ve Tahran'ın Stratejik Yeniden Konumlanması
Trump yönetimi, 2018 yılında nükleer anlaşmadan (JCPOA) çekildikten sonra İran'a yönelik "azami baskı" politikasını benimsemişti. Son dönemde ise, dolaylı görüşmeler yoluyla varılan sözlü bir mutabakatın rafa kalktığı belirtiliyor. Trump'ın bu açıklaması, özellikle İran'ın bölgesel faaliyetlerine ve nükleer programına ilişkin endişelerin yeniden su yüzüne çıkmasına yol açtı.
İran tarafında ise, Devrim Muhafızları'nın artan etkisi dikkat çekiyor. Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney'e bağlı olan IRGC, özellikle müzakere süreçlerine şüpheyle yaklaşan kanadı temsil ediyor. Analistlere göre, Devrim Muhafızları diplomasiden ziyade askeri caydırıcılığa ağırlık vererek, Tahran'ın elini güçlendirmeye çalışıyor. Bu çerçevede, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla baskıyı sürdürmesi bekleniyor.
Öte yandan, Trump'ın "mutabakat bitti" çıkışı, aslında Washington'ın da bir yol ayrımında olduğunu gösteriyor. Başkanlık seçimleri öncesinde İran'a karşı sert bir duruş sergilemek isteyen Trump, bir yandan da bölgede geniş çaplı bir çatışmadan kaçınmaya çalışıyor. Bu denge arayışı, ABD'nin İran politikasında belirsizlik yaratırken, Tahran'ın da manevra alanını genişletiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Körfez'den Avrupa'ya Yansımalar
İran-ABD geriliminin tırmanması, başta Basra Körfezi olmak üzere bölgesel güvenliği doğrudan tehdit ediyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ABD müttefikleri, olası bir çatışmadan en çok etkilenecek ülkeler arasında yer alıyor. Petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar ve enerji arz güvenliği endişeleri, küresel ekonomiyi de tehdit ediyor.
Avrupa Birliği ise, JCPOA'nın korunması için diplomatik çabalarını sürdürse de, ABD'nin baskıları karşısında etkisiz kalıyor. Fransa, Almanya ve İngiltere'nin girişimleri, Tahran'ın nükleer taahhütlerinden geri adım atmasını engelleyemiyor. Bu durum, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını artırmasıyla birlikte, silahlı bir çatışma ihtimalini her geçen gün biraz daha yaklaştırıyor.
Rusya ve Çin ise, İran'ın yanında yer alarak ABD hegemonyasına karşı bir denge unsuru oluşturmaya çalışıyor. Moskova ve Pekin'in Tahran'a sağladığı diplomatik ve ekonomik destek, İran'ın yalnızlaşmasını engelliyor. Ancak bu ülkelerin de doğrudan bir askeri çatışmaya dahil olmak istemedikleri biliniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD gerilimi, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Türkiye, İran ile enerji ticareti ve sınır güvenliği konularında iş birliği yaparken, ABD ile de NATO müttefiki olarak stratejik ilişkilerini sürdürüyor. Olası bir çatışma, Türkiye'nin güney sınırlarında istikrarsızlığa yol açabilir ve İran'dan gelebilecek göç dalgası riskini artırabilir. Ayrıca, Basra Körfezi'ndeki bir kriz, Türkiye'nin enerji maliyetlerini doğrudan etkileyebilir. Diğer yandan, Türkiye bölgesel bir krizde arabuluculuk rolü üstlenerek diplomatik ağırlığını artırabilir. Ancak Ankara'nın şu ana kadar dengeli bir politika izlediği ve iki tarafla da diyaloğu sürdürdüğü görülüyor.
