ABD Başkanı Donald Trump, İran'ın yeraltındaki Kazma Dağı (Pickaxe Mountain) nükleer tesisine yönelik askeri bir operasyon düzenleneceğini duyurdu. Trump, yaptığı açıklamada, söz konusu tesisin İran'ın nükleer programının kritik bir parçası olduğunu ve ABD'nin ulusal güvenliğine tehdit oluşturduğunu savundu. Bu açıklama, son dönemde İran ile ABD arasında tırmanan gerilimin en somut askeri sinyali olarak değerlendiriliyor. Uydu görüntüleri, tesisin çevresinde son aylarda yoğun inşaat faaliyetleri yürütüldüğünü ve bazı bölümlerinin genişletildiğini ortaya koydu. İran, tesisin tamamen barışçıl amaçlarla kullanıldığını ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerine açık olduğunu belirtiyor.
Gelişmenin arka planı: Kazma Dağı tesisi ve İran'ın nükleer programı
İran'ın Kazma Dağı nükleer tesisi, ülkenin güneydoğusunda, Isfahan eyaletine bağlı Natanz bölgesine yakın bir konumda yer alıyor. Tesis, özellikle santrifüjlerin geliştirilmesi ve uranyum zenginleştirme çalışmaları için kullanıldığı bilinen yer altı sığınaklarından oluşuyor. İran, bu tesisi 2015 nükleer anlaşması (JCPOA) kapsamında UAEA denetimine açmış, ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle birlikte tesisin faaliyetlerini sınırlandırma yükümlülüğünü de kaldırmıştı. 2020 yılında Azerbaycan sınırına yakın bölgede bir patlamanın ardından tesisin bazı bölümlerinin hasar gördüğü iddia edilmişti. Şimdi ise uydu görüntüleri, tesisin yeniden inşa edildiğine ve muhtemelen daha derin ve korunaklı hale getirildiğine işaret ediyor. Uzmanlar, bu inşaatın ABD veya İsrail'in olası hava saldırılarına karşı bir önlem olabileceğini değerlendiriyor.
Trump'ın bu açıklaması, uzun süredir İran'ın nükleer programına yönelik 'maksimum baskı' politikasının askeri bir boyut kazanacağı yönündeki spekülasyonları da güçlendirdi. ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) ise konuyla ilgili henüz resmi bir açıklama yapmadı. Ancak Trump'ın bu tür açıklamalarının, İran'ı müzakere masasına çekmek için bir pazarlık taktiği olduğu da yorumlanıyor.
Bölgesel ve küresel boyutlar: Ortadoğu'da yeni bir kriz mi?
Bu gelişme, Ortadoğu'da zaten kırılgan olan dengeyi daha da sarsabilir. İran, ABD'nin olası bir saldırısına karşılık olarak Hürmüz Boğazı'nı kapatma, bölgedeki ABD üslerine füze saldırısı düzenleme veya İsrail'e yönelik Hamster ve Hizbullah gibi vekil güçler aracılığıyla misilleme yapma kapasitesine sahip. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, olası bir çatışmanın enerji fiyatlarına ve kendi güvenliklerine etkisinden endişe ediyor. Öte yandan, Avrupa Birliği ve Rusya, tarafları itidale çağırıyor. UAEA Başkanı Rafael Grossi, İran'ın nükleer faaliyetlerinin şeffaflığının artırılması gerektiğini, ancak askeri seçeneğin felaket olacağını belirtti. Çin ise ABD'nin tek taraflı müdahalesini kınayarak, diyalog çağrısı yaptı. Küresel piyasalarda petrol fiyatları, bu haberin ardından anında yükselişe geçti. Brent petrolün varil fiyatı 85 doların üzerine çıkarak, son üç ayın en yüksek seviyesini gördü.
Trump'ın bu açıklamasının ardından İran'ın nasıl bir yanıt vereceği merak ediliyor. İran Dışişleri Bakanı Mohammad Javad Zarif, daha önce yaptığı açıklamada, 'Savaş istemiyoruz, ancak savunma hakkımızı sonuna kadar kullanırız' ifadelerini kullanmıştı. Şu an için İran’dan resmi bir açıklama gelmedi, ancak Tahran'daki diplomatik kaynaklar, 'diplomatik çözüm için hala zaman olduğunu' ancak ABD'nin tehdit dilinin kabul edilemez olduğunu söylüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin güney sınırında yeni bir çatışma riskini beraberinde getiriyor. İran'la 560 kilometrelik kara sınırı bulunan Türkiye, olası bir ABD-İran savaşında doğrudan etkilenecek ülkeler arasında. Ankara, resmi olarak ABD'nin İran'a yönelik tek taraflı müdahalesine karşı çıkarken, bir yandan da İran'ın nükleer silah edinmesine de sıcak bakmıyor. Türkiye'nin enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran ve Irak'tan karşılaması, çatışmanın enerji fiyatlarını ve tedarik güvenliğini tehdit edebileceği anlamına geliyor. Ayrıca, bölgedeki PKK/YPG gibi terör örgütlerinin bu kaos ortamından faydalanma ihtimali, Türkiye'nin güvenlik endişelerini artırıyor. Ankara'nın bu süreçte diplomatik girişimlerini yoğunlaştırması ve hem Washington hem de Tahran'la temas halinde olması bekleniyor.
