ABD Başkanı Donald Trump'ın 4 Temmuz Bağımsızlık Günü kutlamaları kapsamında Washington DC'de düzenlenmesini emrettiği ve 'dünyanın en büyük havai fişek gösterisi' rekorunu kırması beklenen etkinlik, sağlık uzmanları ve çevre aktivistleri tarafından ciddi endişelerle karşılanıyor. Başkentte gece boyunca sürecek olan gösteri sırasında atmosfere salınacak kimyasalların hava kalitesini düşüreceği, özellikle astım ve diğer solunum rahatsızlığı bulunan binlerce kişi için risk oluşturacağı uyarısı yapıldı.
Gösterinin arka planı ve boyutları
Trump, daha önceki yıllarda Washington Anıtı çevresinde düzenlenen geleneksel 4 Temmuz etkinliklerinin aksine, bu yıl şehrin birçok noktasında eşzamanlı olarak patlatılacak havai fişeklerle rekor kırmak istediğini belirtti. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, Başkan'ın 'Amerikan ruhunu yükseltmek' amacıyla bu gösteriye yeşil ışık yaktığı ifade edildi. Ancak Washington Post'un haberine göre, etkinlik için ayrılan bütçe 6 milyon doları aşmış durumda ve bu para, pandemi sonrası ekonomik krizle boğuşan milyonlarca Amerikalının ihtiyaçları varken 'savurganca' bulunuyor.
Havai fişekler, patlama anında barut ve renklendirici maddelerin yanması sonucu atmosfere partikül madde, ağır metaller (kurşun, bakır, stronsiyum) ve zehirli gazlar (kükürt dioksit, azot oksitler) salıyor. Johns Hopkins Üniversitesi'nden çevre sağlığı uzmanı Dr. Rebecca Schwartz, 'Bu tür büyük çaplı gösterilerde havadaki partikül madde yoğunluğu, normalin 10-20 katına çıkabiliyor. Bu, özellikle yaşlılar, çocuklar ve kronik solunum yolu hastalığı olanlar için ciddi sağlık tehdidi anlamına geliyor' diyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Washington DC'nin yanı sıra New York, Los Angeles ve Chicago gibi büyük şehirlerde de onlarca havai fişek gösterisi planlanırken, bu etkinliklerin kümülatif etkisinin büyük bir hava kirliliği dalgası yaratabileceği belirtiliyor. Öte yandan, havai fişeklerin çevreye verdiği zarar sadece havayla sınırlı değil. Patlamalar sonucu oluşan kimyasal atıklar toprağa ve suya karışarak ekosistemi uzun süreli etkileyebiliyor. Özellikle su kaynaklarına yakın yapılan gösteriler, deniz canlıları için toksik etki yaratabiliyor.
Colorado Boulder Üniversitesi'nden atmosfer bilimi profesörü Dr. Jim Smith, '4 Temmuz sonrası yapılan ölçümlerde birçok şehirde hava kalitesinin birkaç gün boyunca WHO sınır değerlerinin üzerinde kaldığını görüyoruz. Bu geçici bir durum gibi algılansa da, her yıl tekrarlanan bu maruziyet kronik hastalıklara yol açabilir' diye konuştu. CDC verilerine göre, 2009-2019 yılları arasında havai fişeklerle ilgili hastane başvurularında yüzde 20'lik bir artış kaydedildi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'deki bu tartışma, Türkiye'de özellikle 29 Ekim ve 19 Mayıs gibi milli bayramlarda düzenlenen gösteriler açısından dikkatle izlenmelidir. Türkiye'de de büyük şehirlerde havai fişek kullanımının yaygın olduğu bilinmektedir. Hava kirliliğinin zaten yüksek olduğu İstanbul, Ankara ve İzmir gibi metropollerde bu tür etkinliklerin sağlık üzerindeki etkisi daha belirgin olabilir. Sağlık Bakanlığı ve yerel yönetimlerin, halk sağlığı açısından bu gösterilerin sınırlandırılması veya daha az zararlı alternatiflere (örneğin lazer gösterileri) yönlendirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca, kamu kaynaklarının bu tüketici etkinlikler yerine sağlık ve eğitim gibi öncelikli alanlara aktarılması, küresel ekonomik kriz döneminde daha rasyonel bir tercih olacaktır.
