ABD Başkanı Donald Trump, İran ile varılan son anlaşmayı kişisel bir zafer olarak selamlarken, anlaşmanın kapsamı ve geleceği konusunda soru işaretleri sürüyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, anlaşmanın Hürmüz Boğazı'nda serbest geçişi garanti altına alacağı ve İran'a ekonomik rahatlama sağlayacağı belirtilirken, Tahran'ın nükleer programının akıbeti henüz netleşmiş değil. Trump'ın seçim vaatleri arasında yer alan İran ile kapsamlı bir anlaşma hedefi, şimdilik kısmi bir başarıya ulaşmış görünüyor.
Gelişmenin Arka Planı
Trump yönetimi, İran ile yürütülen müzakerelerde iki ana hedef belirlemişti: Birincisi, Körfez bölgesinde tansiyonu düşürerek petrol ticaretinin önünü açmak; ikincisi ise İran'ın nükleer silah geliştirme kapasitesini sınırlandırmak. Anlaşmanın ilk ayağı olan Hürmüz Boğazı'nın güvenliği konusunda taraflar arasında mutabakat sağlandığı bildiriliyor. Buna göre İran, boğazda ticari gemilere yönelik tacizlerini durdurmayı ve uluslararası deniz hukukuna uymayı taahhüt ediyor. Karşılığında ABD, İran'a uyguladığı bazı ekonomik yaptırımları gevşetmeyi kabul ediyor. Ancak nükleer dosya, müzakerelerin en karmaşık başlığı olarak kalmaya devam ediyor.
Anlaşmanın ikinci aşamasında, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin denetlenmesi ve olası askeri boyutunun ele alınması planlanıyor. Trump yönetimi, bu konuda İran'ın şeffaflık göstermesini ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetçilerine tam erişim izni vermesini talep ediyor. Ancak Tahran yönetimi, nükleer programının tamamen barışçıl olduğunu savunarak, herhangi bir ek kısıtlamayı kabul etmeyeceğini sinyalini veriyor. Bu durum, anlaşmanın geleceği konusunda belirsizlik yaratıyor.
Uzmanlar, Trump'ın anlaşmayı bir başarı olarak sunmasının ardında yatan temel nedenin, 2024 seçimlerine giden süreçte dış politika karnesini güçlendirme arzusu olduğunu belirtiyor. Ancak nükleer başlıkta ilerleme kaydedilememesi, anlaşmanın sürdürülebilirliğini sorgulatıyor. Ayrıca İran'ın bölgesel faaliyetleri – Yemen'deki Husilere destek, Suriye'deki askeri varlığı ve Lübnan Hizbullahı ile bağları – konunun daha geniş bir perspektifte ele alınmasını gerektiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran ile varılan kısmi anlaşma, sadece ABD-İran ilişkilerini değil, aynı zamanda Körfez ülkeleri, İsrail ve Avrupa'yı da yakından ilgilendiriyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Tahran'ın nükleer programına yönelik endişelerini sık sık dile getiriyor. Bu ülkeler, anlaşmanın İran'a ekonomik rahatlama sağlamasının bölgesel nüfuz mücadelesinde Tahran'ı güçlendirebileceğinden kaygılanıyor. İsrail ise İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için her türlü önlemi alacağını açıklamış durumda. Tel Aviv yönetimi, anlaşmanın nükleer dosyayı kapsamamasını bir zafiyet olarak değerlendiriyor.
Avrupa Birliği ise Trump'ın İran politikasına temkinli yaklaşıyor. AB, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nı (KOEP) savunmayı sürdürürken, Trump'ın bu anlaşmayı ikame etme çabalarına şüpheyle bakıyor. Avrupalı diplomatlar, nükleer konusunda kapsamlı bir anlaşma olmadan sadece ekonomik ve güvenlik odaklı bir mutabakatın uzun vadede istikrar getirmeyeceğini vurguluyor. Bu nedenle AB, hem ABD hem de İran ile diyaloğu sürdürerek nükleer müzakerelerin yeniden başlatılması için zemin hazırlamaya çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile uzun bir sınırı paylaşan ve enerji açısından önemli ölçüde Tahran'a bağımlı bir ülke olarak, bu anlaşmayı yakından takip ediyor. Hürmüz Boğazı'nın güvence altına alınması, Türkiye'nin Körfez'den yaptığı petrol ithalatı açısından olumlu bir gelişme. Ancak nükleer dosyanın askıda kalması, bölgede silahlanma yarışını tetikleyebilir ve Türkiye'nin güvenlik çıkarlarını doğrudan etkileyebilir. Ankara, İran'ın nükleer programına karşı dengeli bir tutum izlemeyi, hem Batı ile ilişkilerini hem de Tahran ile enerji işbirliğini korumayı hedefliyor. Bu anlaşma, Türkiye'nin iki taraf arasında denge kurma stratejisini kısa vadede kolaylaştırsa da, nükleer belirsizlik uzun vadede bölgesel istikrarı tehdit ediyor.
