ABD'nin Rhode Island eyaletine bağlı Woonsocket kentinde 45 bin kişi yalnızca tek bir süpermarketten alışveriş yapabiliyor. Eyalet yönetimi, büyük market zincirlerinin anti-rekabet maddeleri kullanarak rakip mağazaların pazara girmesini engellemesini yasaklayan yeni bir düzenlemeyi hayata geçirdi. Rhode Island, bu tür kısıtlayıcı sözleşme maddelerini yasaklayan ikinci eyalet oldu.
Yıllardır Süren Tekel ve Yerel Ekonominin Çöküşü
Woonsocket sakini Jeannine Johansen, kentin dik yamaçlı sokaklarının çok sayıda marketle dolu olduğu eski günleri hatırlıyor. Ancak bugün kentte yalnızca bir süpermarket kaldı. Bu durum, yalnızca alışveriş kolaylığını değil, aynı zamanda istihdamı, yerel tedarik zincirini ve kentin genel ekonomik canlılığını da olumsuz etkiliyor.
Büyük market zincirleri, kiracı olarak yerleştikleri alışveriş merkezlerine "anti-rekabet maddeleri" ekliyor. Bu maddeler, aynı merkezde veya belirli bir yarıçap içinde başka bir gıda perakendecisinin faaliyet göstermesini yasaklıyor. Böylece zincirler, rekabeti baştan engelleyerek fiyatları istedikleri gibi belirleyebiliyor. Woonsocket'te yaşanan durum, bu uygulamanın en çarpıcı örneklerinden biri.
Rhode Island'da kabul edilen yeni yasa, bu tür sözleşme maddelerini geçersiz kılıyor. Düzenleme, perakende devlerinin pazar gücünü kötüye kullanmasını engellemeyi ve yerel ekonomilere nefes aldırmayı amaçlıyor. Yasayı destekleyenler, bunun sadece tüketici fiyatlarını düşürmekle kalmayıp, aynı zamanda küçük işletmelerin ve yerel üreticilerin de önünü açacağını belirtiyor.
ABD Genelinde Yayılan Bir Mücadele
Rhode Island, bu yasayı geçiren ikinci eyalet. İlk eyalet olan ... (kaynakta belirtilmemiş ancak genellikle Massachusetts veya Maine gibi eyaletler örnek gösteriliyor) ... Benzer düzenlemeler başka eyaletlerde de tartışılıyor. Federal düzeyde ise Federal Ticaret Komisyonu (FTC), anti-rekabet maddelerine karşı harekete geçmiş durumda. FTC, 2024 yılında büyük market zincirleri hakkında soruşturma başlatmış ve bu tür maddelerin tüketici refahını azalttığını tespit etmişti.
Uzmanlar, pandemi sonrası artan gıda fiyatları ve enflasyon ortamında bu tür tekelleşmelerin dar gelirli aileleri daha da zor durumda bıraktığını vurguluyor. Woonsocket gibi kentlerde tek markete bağımlılık, fiyatların yüksek kalmasına ve ürün çeşitliliğinin azalmasına yol açıyor.
Yeni yasa, yalnızca yeni marketlerin açılmasını kolaylaştırmakla kalmayacak; aynı zamanda mevcut marketlerin de rekabet baskısıyla fiyatlarını düşürmesini sağlayacak. Yerel yönetimler, boş kalan ticari alanların yeniden canlanmasını ve istihdam artışını bekliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de benzer anti-rekabet uygulamaları görülebiliyor. Alışveriş merkezlerinde büyük zincir marketlerin kiracı sözleşmelerine koyduğu kısıtlayıcı maddeler, mahalle aralarında küçük esnafın ve yerel marketlerin ayakta kalmasını zorlaştırıyor. Rekabet Kurumu'nun bu tür maddelere yönelik denetimleri sınırlı. Rhode Island örneği, Türkiye'nin de perakende sektöründe rekabeti artıracak ve yerel ekonomiyi güçlendirecek düzenlemeleri gündeme alması gerektiğini gösteriyor. Ayrıca, gıda perakendeciliğinde tekelleşme, enflasyonist baskıları derinleştirebilir ve dar gelirli hanelerin gıdaya erişimini zorlaştırabilir.
