Afganistan'da Taliban yönetimi, Ağustos 2021'de yeniden iktidara gelmesinin ardından uyguladığı katı kuralları daha da sıkılaştırıyor. Kadınların giyiminden akıllı telefon kullanımına, protesto gösterilerinden kendi yetkililerinin davranışlarına kadar birçok alanda baskıyı artıran rejim, toplumsal kontrolü mutlak seviyeye çıkarmayı hedefliyor. Bu sert tedbirlerin altında, uluslararası tanınma çabalarının sürdüğü bir ortamda rejimin içeride karşılaştığı meşruiyet sorunu ve derin bir güvensizlik hissi yatıyor.
Taliban'ın yeni kısıtlamaları: Kadınlar ve akıllı telefonlar
Taliban yönetimi, kadınların kamusal alanda giyimine yönelik kuralları daha da katılaştırdı. Daha önce başörtüsü zorunluluğu getiren rejim, şimdi de kadınların yüzlerini tamamen kapatacak şekilde giyinmelerini emrediyor. Kadınların evden yalnız çıkmaları yasaklanırken, çalışma ve eğitim hakları neredeyse tamamen ortadan kaldırıldı. Bu uygulamalar, kız çocuklarının ortaokul ve lise eğitimine devam etmesine izin verilmemesiyle birleşince, Afgan kadınları neredeyse tamamen kamusal hayattan silindi.
Öte yandan, Taliban'ın kendi yetkililerine bile akıllı telefon kullanma yasağı getirdiği bildiriliyor. Hükümet çalışanlarının ve güvenlik güçlerinin, özellikle de WhatsApp ve Telegram gibi şifreli mesajlaşma uygulamalarını kullanmaları yasaklandı. Bunun gerekçesi olarak, bu uygulamaların casusluk ve terör örgütleri tarafından kullanılması gösterilse de, asıl nedenin rejim içindeki bilgi sızıntılarını engellemek ve merkezi kontrolü artırmak olduğu belirtiliyor. Yetkililerin kişisel cep telefonlarının düzenli olarak arandığı ve yasaklı uygulamaları kullananların cezalandırıldığı ifade ediliyor.
Protesto gösterilerine yönelik baskı da tırmanmış durumda. Kadın hakları aktivistlerinin ve eski hükümet yanlılarının düzenlediği barışçıl gösterilere müdahale eden Taliban güçleri, protestoculara ateş açmaktan çekinmiyor. Geçtiğimiz haftalarda Kabil ve Herat'ta düzenlenen kadın protestolarında en az üç aktivistin vurularak öldürüldüğü, onlarcasının ise gözaltına alındığı bildirildi. Taliban, bu gösterileri 'yabancı güçlerin kışkırtması' olarak nitelendiriyor ve katılanları sert şekilde cezalandıracağını duyuruyor.
Rejimin kaygıları ve uluslararası boyut
Taliban'ın bu kadar sert tedbirler almasının ardında, iktidarını sağlamlaştıramamanın getirdiği derin bir güvensizlik yatıyor. Rejim, uluslararası toplum tarafından tanınma çabalarında ilerleme kaydedemezken, içeride de ekonomik kriz ve yaygın bir memnuniyetsizlikle karşı karşıya. Afganistan'ın gayrisafi yurt içi hasılası (GSYH) 2021'den bu yana %30'dan fazla daraldı ve halkın büyük bir kısmı açlık sınırında yaşıyor. Merkezi otoriteye bağlılık göstermeyen bölgesel güç odakları ve DEAŞ Horasan (IŞİD-K) gibi rakip silahlı grupların saldırıları, Taliban'ın güvenlik endişelerini artırıyor.
Buna karşılık, uluslararası toplum Taliban'ın insan hakları ihlallerini kınamaya devam ederken, rejimle diplomatik ilişkilerin normalleşmesi için kadın hakları ve eğitim alanında somut adımlar atılmasını şart koşuyor. Ancak Taliban'ın son hamleleri, bu şartları karşılama niyetinde olmadığını gösteriyor. ABD ve Avrupa Birliği, Afganistan'a yönelik yaptırımları sürdürürken, insani yardım kanallarını açık tutmakta zorlanıyor. Bölgesel aktörlerden Pakistan ve Çin, Taliban'la ilişkilerini sürdürürken, Hindistan ve İran rejime mesafeli duruyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Taliban yönetimiyle diplomatik ilişkilerini sürdüren birkaç ülkeden biri olarak, Afganistan'da istikrarın sağlanması ve insani krizi önleme hedefiyle hareket etmektedir. Ancak Taliban'ın kadınlara yönelik baskıcı uygulamaları, Ankara'nın uluslararası kamuoyunda sık sık vurguladığı Müslüman dünyasında kadın hakları ve ılımlı İslam söylemiyle çelişmektedir. Türkiye, Afganistan'daki gelişmelerin bölgesel güvenlik üzerindeki etkilerini yakından izlemektedir; özellikle göç akınları ve terör örgütlerinin potansiyel sızma riskleri, Türk yetkililer için öncelikli konular arasındadır. Taliban'ın baskı politikaları, Türkiye'nin Afganistan'daki diplomatik ve ekonomik varlığını sürdürme stratejisini zora sokabilir.
