Tahıl ve gübre piyasalarında bir süredir fiyatlara yansıyan İran savaş risk primi, arz kesintisi korkularının azalmasıyla hızla erimeye başladı. Jeopolitik gerilimlerin tırmanmasıyla yükselen fiyatlar, bugün itibarıyla neredeyse savaş öncesi seviyelere gerilemiş durumda. Bu gelişme, özellikle gelişmekte olan ülkelerde gıda enflasyonunu körükleyen en önemli faktörlerden birinin ortadan kalkması anlamına geliyor. Uzmanlar, İran’ın stratejik ticaret yolları ve enerji piyasaları üzerindeki etkisinin sınırlı kalacağı yönündeki iyimser beklentilerin, bu primi silen temel unsur olduğunu belirtiyor.
Gelişmenin Arka Planı
İran’a yönelik olası bir askeri müdahale ya da geniş çaplı bir çatışma, başta Hürmüz Boğazı olmak üzere kritik geçiş noktalarında ticaret akışını kesintiye uğratma potansiyeli taşıyordu. Bu durum, küresel gıda zincirinde önemli bir yere sahip olan tahıl ve gübre fiyatlarında savaş primi oluşmasına yol açtı. Ancak son haftalarda diplomatik temasların artması ve bölgesel tansiyonun düşmesiyle birlikte, bu prim hızla buharlaştı. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşının etkisiyle zaten kırılgan olan küresel gıda piyasaları, İran kaynaklı yeni bir şoktan kurtulmuş oldu. Chicago Ticaret Borsası’nda buğday vadeli işlemleri son bir ayda yüzde 12 değer kaybederken, gübre fiyatları da yüzde 15’e varan düşüşler kaydetti.
Analistler, bu düşüşün sürdürülebilir olup olmadığının, İran’ın bölgesel politikaları ve ABD ile yürütülen nükleer müzakerelere bağlı olduğunu vurguluyor. Şu an için piyasalar, İran’dan kaynaklanabilecek bir arz kesintisinin düşük ihtimal olduğunu fiyatlıyor. Ancak yine de jeopolitik risklerin tamamen ortadan kalktığı söylenemez; özellikle İran’ın İsrail ve Suudi Arabistan ile yaşadığı gerginlikler, her an yeniden alevlenebilecek bir kırılganlık unsuru olarak duruyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran savaş priminin silinmesi, yalnızca gıda emtiaları için değil, aynı zamanda enerji piyasaları için de olumlu bir sinyal olarak algılanıyor. Petrol fiyatları da son haftalarda benzer bir düşüş trendi yakaladı. Bu durum, merkez bankalarının faiz artırımlarıyla mücadele ettiği enflasyonist baskıların hafiflemesine katkı sağlayabilir. Dünya Bankası verilerine göre, küresel gıda fiyat endeksi son üç ayda yüzde 8 gerileyerek, savaş öncesi seviyelerine yaklaştı. Bu düşüşte en büyük pay, tahıl ve gübre fiyatlarındaki istikrara ait. Bununla birlikte, iklim değişikliği ve bölgesel kuraklıkların halen önemli bir tehdit oluşturduğunu da belirtmek gerekiyor. Örneğin, Avustralya ve Güney Amerika’daki kuraklık, buğday ve soya fasulyesi üretimini olumsuz etkilemeye devam ediyor. Ancak kısa vadede İran kaynaklı bir riskin azalması, piyasa oyuncularına nefes aldırdı.
Uzmanlar, bu gelişmenin özellikle gıda ithalatına bağımlı gelişmekte olan ülkeler için kritik olduğunu belirtiyor. Mısır, Türkiye ve Bangladeş gibi ülkeler, tahıl ve gübre fiyatlarındaki artıştan en çok etkilenenler arasındaydı. Fiyatlardaki gerileme, bu ülkelerin cari açıklarını ve enflasyon oranlarını bir miktar hafifletebilir. Ancak yine de küresel gıda sistemindeki yapısal kırılganlıklar devam ediyor; lojistik darboğazlar ve yüksek navlun ücretleri, fiyatların daha da düşmesini engelleyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, tahıl ve gübre ithalatında önemli bir alıcı konumunda olduğundan, bu gelişme doğrudan olumlu bir etki yaratıyor. Özellikle yüksek enflasyonla mücadele eden ekonomi yönetimi için gıda fiyatlarındaki gerileme kritik önem taşıyor. İran kaynaklı bir savaş riskinin ortadan kalkması, Türkiye’nin Karadeniz Tahıl Koridoru girişimleri ve bölgesel ticaret stratejilerine de olumlu yansıyacaktır. Ayrıca, Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle zaten sıkıntılı olan gübre tedarikinde İran kanalının açık kalması, Türk çiftçisi için maliyetleri düşürebilir. Ancak jeopolitik belirsizliklerin hâlâ tam olarak ortadan kalkmadığı unutulmamalıdır.
