Tacikistan, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin hakkında çıkarılan tutuklama emrini yerine getirmeyi reddetmesinin ardından Uluslararası Ceza Mahkemesi'nden (UCM) çekilmeyi değerlendiriyor. Lahey merkezli mahkemenin resmi kınamasının üzerinden bir yıl geçmesinin ardından gelen bu adım, Orta Asya ülkesinin Batı ile Rusya arasındaki denge politikasında önemli bir kırılma olarak yorumlanıyor.
UCM ile Yaşanan Gerilimin Arka Planı
Tacikistan'ın UCM'den çekilme sinyali, Mart 2023'te Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin hakkında savaş suçu iddiasıyla tutuklama emri çıkarmasının ardından yaşanan gelişmelerin bir sonucu. Tacikistan, Putin'in ülkeye yapacağı olası bir ziyaret sırasında bu emri uygulamayacağını açıklamış, bu tutum Lahey tarafından "Roma Statüsü yükümlülüklerinin ihlali" olarak nitelendirilmişti. UCM, Tacikistan'a resmi bir kınama göndererek taraf devletlerin tutuklama emirlerine uyması gerektiğini hatırlatmıştı.
Roma Statüsü'nü 1998'de imzalayan ve 2002'de onaylayan Tacikistan, UCM'nin Orta Asya'daki sayılı taraf devletlerinden biri. Ancak özellikle Rusya ile olan ekonomik, güvenlik ve göç bağlantıları nedeniyle Batı'nın hukuki yükümlülükleri ile Moskova'ya olan bağımlılığı arasında sıkışmış durumda. Tacikistan, Rusya'nın Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü (KGAÖ) üyesi ve Rusya'daki milyonlarca Tacik göçmen işçinin ülkeye gönderdiği döviz, Tacik ekonomisinin can damarı niteliğinde.
UCM'den çekilme süreci, Roma Statüsü'nün 127. maddesi uyarınca çekilme bildiriminin Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği'ne sunulmasıyla başlıyor. Bildirimin ardından, devletin çekilmesi ancak bir yıl sonra yürürlüğe giriyor. Bu süreçte Tacikistan, halihazırda devam eden davalara ilişkin işbirliği yükümlülüklerini sürdürmek zorunda. Ancak Tacikistan'ın bu yönde resmi bir adım atıp atmadığı henüz netlik kazanmadı.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Tacikistan'ın olası çekilmesi, UCM'nin uluslararası meşruiyeti ve etkinliği açısından yeni bir darbe anlamına geliyor. Son yıllarda Burundi, Filipinler ve Güney Afrika gibi ülkelerin UCM'den çekilme kararları, mahkemenin özellikle Afrika ve Asya'daki nüfuzunu zayıflatmıştı. Tacikistan'ın çekilmesi, Orta Asya'da Rusya ve müttefiki ülkelerin UCM'ye karşı ortak bir cephe oluşturma çabasının parçası olarak görülüyor.
Rusya, 2016'da Roma Statüsü'nü imzalamış ancak hiçbir zaman onaylamamıştı; 2016'da ise imzasını geri çekmişti. Moskova, UCM'nin Putin hakkındaki tutuklama emrini "hukuken geçersiz" ilan etmiş ve mahkemeyi Batı'nın siyasi aracı olmakla suçlamıştı. Tacikistan'ın atacağı adım, Moskova'nın bu tezini güçlendirecek ve diğer Orta Asya ülkeleri üzerinde de benzer bir baskı oluşturabilecek.
Öte yandan, Tacikistan'ın UCM'den çekilmesi, Batı ile ilişkilerinde yeni bir gerilim yaratabilir. Avrupa Birliği ve ABD, UCM'yi uluslararası hukukun temel taşı olarak görüyor ve taraf devletlerin mahkemeden çekilmesini endişeyle karşılıyor. Tacikistan, ekonomik kalkınma ve güvenlik alanında Batı'dan sınırlı da olsa destek alıyor; bu adım, söz konusu desteğin sorgulanmasına yol açabilir.
Bununla birlikte, Tacikistan'ın kararının arkasında yalnızca Rusya baskısı değil, aynı zamanda UCM'nin kendisine yönelik algılanan çifte standartlar da olabilir. Mahkemenin ağırlıklı olarak Afrika ve Asya ülkelerini hedef aldığı, Batılı güçlerin işlediği iddia edilen suçları görmezden geldiği yönündeki eleştiriler, Tacikistan gibi ülkelerde de yankı buluyor. Ayrıca UCM'nin uzun ve maliyetli yargılama süreçleri, sınırlı kaynaklara sahip ülkeler için caydırıcı olabiliyor.
Tacikistan'ın çekilme kararı henüz resmiyet kazanmasa da, bu yöndeki sinyaller Orta Asya'da jeopolitik dengelerin nasıl değiştiğini gösteriyor. Bölge ülkeleri, Rusya'nın Ukrayna işgali sonrası Batı ile Rusya arasındaki artan rekabette kendi pozisyonlarını yeniden tanımlamak zorunda kalıyor. Tacikistan, öteden beri Rusya'ya yakın bir çizgi izlerken, son dönemde Çin ile de ilişkilerini derinleştiriyor. UCM'den çekilme, bu çok yönlü denge arayışının bir parçası olarak okunabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Tacikistan'ın UCM'den çekilme sinyali, Türkiye'nin Orta Asya politikası ve uluslararası hukuk duruşu açısından yakından takip edilmesi gereken bir gelişme. Türkiye, UCM'ye taraf olmamakla birlikte, Roma Statüsü'nü imzalamış ancak onaylamamış ülkeler arasında. Bu yönüyle Türkiye, Tacikistan'ın durumuna benzer bir hukuki pozisyonda bulunuyor. Ancak Ankara, son yıllarda UCM'nin İsrail ve Rusya aleyhindeki kararlarını destekleyen açıklamalar yaparak mahkemeyle ilişkisini güçlendirme eğiliminde. Tacikistan'ın çekilmesi, Türkiye'nin bölgedeki nüfuzunu artırmak için bir fırsat yaratabilir; zira Türkiye, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) aracılığıyla Orta Asya'da etkinliğini pekiştirmeye çalışıyor. Öte yandan, UCM'den çekilme dalgası, uluslararası hukukun zayıflaması anlamına geliyor ve bu durum, Türkiye'nin de savunduğu çok taraflı sisteme zarar verebilir. Ayrıca, Tacikistan'daki gelişmeler, Afganistan kaynaklı güvenlik riskleri ve göç yolları üzerinden Türkiye'yi dolaylı olarak etkileyebilir. Ankara'nın, Tacikistan'ın kararını dikkatle izleyip, kendi UCM stratejisini gözden geçirmesi ve bölgesel müttefikleriyle eşgüdüm sağlaması bekleniyor.
