Uluslararası ilişkiler literatüründe sıkça kullanılmaya başlanan 'stratejik özerklik' kavramı, ülkelerin dış politika ve güvenlik stratejilerinde bağımsız hareket etme kabiliyetini ifade ediyor. Özellikle küresel güç dengelerinin değiştiği, ittifakların sorgulandığı ve çok kutuplu bir dünya düzenine geçişin hızlandığı bu dönemde, kavram hem büyük hem de orta ölçekli güçler tarafından benimseniyor. Avrupa Birliği'nden Hindistan'a, Güney Kore'den Türkiye'ye kadar birçok aktör, stratejik özerklik arayışını resmi politika belgelerine taşımış durumda.
Kavramın Yükselişi: Neden Şimdi?
Stratejik özerklik kavramı, Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD'nin tek süper güç olduğu unipolar düzenin zayıflamasıyla ivme kazandı. Çin'in yükselişi, Rusya'nın revizyonist politikaları ve ABD'nin nispi güç kaybı, birçok ülkeyi dış politika tercihlerinde daha esnek olmaya itti. Özellikle ABD'nin Trump döneminde ittifaklarına mesafeli duruşu ve Avrupa'nın güvenlikte Washington'a bağımlılığını sorgulaması, kavramı Avrupa Birliği için bir öncelik haline getirdi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un sıkça dile getirdiği 'Avrupa stratejik özerkliği', NATO içinde tartışmalara yol açsa da, kavram artık AB'nin resmi söyleminde yer alıyor. Öte yandan, Hindistan gibi ülkeler, hem ABD hem de Rusya ile dengeli ilişkiler kurarak manevra alanını genişletmeye çalışıyor. Kavramın bu kadar popüler hale gelmesi, yalnızca büyük güç rekabetiyle değil, aynı zamanda pandemi, tedarik zinciri krizleri ve iklim değişikliği gibi küresel sınamaların ülkeleri daha dayanıklı hale getirme çabalarıyla da ilgili.
Stratejik özerklik, her ülke için farklı anlamlar taşıyor. Kimi ülkeler savunma sanayiinde bağımsızlık derken, kimileri enerji kaynaklarını çeşitlendirmeyi, kimileri ise Çin'e ekonomik bağımlılığı azaltmayı kastediyor. Bu çok boyutlu yapı, kavramın tam bir tanımını yapmayı zorlaştırıyor. Ancak ortak payda, karar alma süreçlerinde dış aktörlerin etkisinden korunma ve kırmızı çizgileri belirleme yeteneği olarak öne çıkıyor.
Küresel ve Bölgesel Yansımalar
Stratejik özerklik arayışı, uluslararası ilişkilere yeni bir dinamizm katıyor. ABD, bu kavramı NATO dayanışmasını zayıflattığı gerekçesiyle eleştirirken, bir yandan da Hint-Pasifik bölgesinde müttefiklerinden daha fazla sorumluluk almalarını bekliyor. Bu paradoks, kavramın tartışmalı doğasını ortaya koyuyor. ABD için stratejik özerklik, ittifaklar içinde uyum anlamına gelirken; Avrupa ve Asya'daki orta ölçekli güçler için daha bağımsız bir duruşu ifade ediyor.
Özellikle Avrupa Birliği, kendi askeri kapasitesini geliştirme ve krizlere müdahale yeteneğini artırma çabasında. Kalıcı Yapılandırılmış İşbirliği (PESCO) ve Avrupa Savunma Fonu gibi mekanizmalarla savunma alanında entegrasyon derinleştiriliyor. Öte yandan, Asya'da Hindistan ve Japonya gibi ülkeler, Çin'in artan etkisine karşılık olarak stratejik özerkliklerini güçlendirmeye çalışıyor. Hindistan'ın 'çok yönlü angajman' politikası, Rusya'dan silah alırken ABD ile askeri tatbikatlar yapmasını mümkün kılıyor. Küresel Güney ülkeleri ise hem Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi'ne katılıyor hem de Batı ile demokrasi ve insan hakları temelinde işbirliği yaparak denge kurma yolunu seçiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, tarihsel olarak stratejik özerklik kavramına yabancı değil. Soğuk Savaş döneminde NATO üyeliği ile Batı'ya bağlı olmasına rağmen, çok yönlü dış politika anlayışıyla bağımsız adımlar attı. 2000'li yıllardan itibaren savunma sanayiinde yerli üretim hamleleri, S-400 hava savunma sistemi krizi ve Rusya ile enerji işbirliği, Türkiye'nin stratejik özerklik arayışının somut örnekleri. Özellikle Suriye, Libya ve Doğu Akdeniz'deki müdahil politikası, Ankara'nın çıkarlarını korumada bağımsız hareket etme iradesini gösteriyor. Ancak bu durum, Batı ittifakı içinde zaman zaman gerilimlere yol açıyor. Türkiye için stratejik özerklik, bir yandan ekonomik ve askeri kapasite artırımı, diğer yandan diplomatik manevra alanını genişletme anlamına geliyor. NATO'nun 'uyum' baskısı ile ulusal çıkarlar arasında denge kurmak, Türk dış politikasının önümüzdeki yıllardaki temel sınavı olacak.
