ABD'nin Utah eyaleti, ünlü yazar Stephen King'in 'Different Seasons' adlı öykü derlemesini tüm kamu okullarından yasakladı. Eyalet Eğitim Kurulu tarafından alınan karar, kitabın 'objektif olarak hassas materyal' içerdiği gerekçesine dayanıyor. 1982 yılında yayımlanan ve 'Stand by Me' ile 'The Shawshank Redemption' gibi unutulmaz filmlere ilham veren dört öyküden oluşan derleme, Utah'taki 41 okul bölgesinde artık öğrencilere sunulamayacak. Yasak, eyaletin 2022'de yürürlüğe giren ve okullarda 'uygunsuz içerik' taşıyan kitapların kaldırılmasını öngören yasası kapsamında uygulanıyor.
Gelişmenin arka planı
Utah Eğitim Kurulu, 'Different Seasons' kitabını 'açık cinsel içerik' ve 'şiddet' barındırdığı gerekçesiyle yasaklı listeye ekledi. Kitabın içindeki 'Rita Hayworth and Shawshank Redemption' adlı öykü, hapishane ortamında geçen ve tecavüz gibi unsurlar içeriyor. 'The Body' (Stand by Me) ise gençlerin bir ceset bulma macerasını anlatırken küfür ve rahatsız edici sahneler içeriyor. Eyalet yasasına göre, bir kitabın yasaklanması için 'sert veya aşırı' cinsel içerik taşıması yeterli. Karar, bazı ebeveyn grupları ve muhafazakâr aktivistler tarafından desteklenirken, yazarlar ve ifade özgürlüğü savunucuları tarafından sert eleştiriliyor. Stephen King, daha önce de en çok yasaklanan yazarlar arasında yer alıyordu. PEN America verilerine göre, King'in kitapları 2023-2024 eğitim yılında ABD genelinde 42 kez yasaklandı. Utah'daki son karar, bu sayıyı daha da artıracak.
Bölgesel ve küresel boyut
Utah'taki yasak, ABD'de kitap yasaklarının arttığı bir döneme denk geliyor. Amerikan Kütüphane Derneği (ALA), 2023 yılında 4.240 kitap yasaklama talebi kaydetti; bu, bir önceki yıla göre yüzde 65 artış anlamına geliyor. Yasaklar çoğunlukla muhafazakâr eyaletlerde yoğunlaşıyor: Florida, Texas ve Missouri başı çekiyor. Utah'daki yasa, 'pornografik veya uygunsuz' materyallerin okullardan kaldırılmasını zorunlu kılıyor ve kitapların incelenmesi için bir süreç belirliyor. Ancak eleştirmenler, bu sürecin keyfi ve aşırı kapsamlı olduğunu savunuyor. Uluslararası alanda ise ifade özgürlüğü kuruluşları, ABD'nin kitap yasaklarının demokratik değerlerle çeliştiğini ve eğitimde sansüre yol açtığını vurguluyor. UNESCO'nun 2023 raporu, dünya genelinde kitap yasaklarının arttığına dikkat çekiyor. Türkiye'de de benzer tartışmalar yaşanmış, özellikle müfredattan bazı kitapların çıkarılması gündeme gelmişti. Ancak Türkiye'de kitap yasakları daha çok siyasi içerikli eserleri hedef alırken, ABD'de cinsel içerik ve LGBT temaları ön planda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Utah'taki kitap yasağı, Türkiye'deki ifade özgürlüğü tartışmalarıyla paralellik gösterse de, doğrudan bir etkisi bulunmuyor. Ancak ABD'deki bu tür yasaklar, küresel ölçekte eğitim ve sansür politikalarını şekillendiriyor. Türkiye'nin de AB ile müzakereleri ve uluslararası itibarı açısından, ifade özgürlüğü standartlarını yükseltmesi bekleniyor. Öte yandan, Türkiye'deki muhafazakâr kesimler ABD'deki kitap yasaklarını kendi talepleri için referans olarak gösterebilir. Bu durum, Türkiye'de de benzer yasakların gündeme gelmesine yol açabilir. Ancak Türkiye'deki kitap yasakları genellikle idari kararlarla veya mahkeme kararlarıyla uygulanırken, ABD'de eyalet yasaları devrede. Yine de, her iki ülkede de eğitimde sansürün artması, demokratik değerler açısından kaygı verici bir gelişme.
