Afganistan, ABD ve NATO güçlerinin çekilmesinin ardından yeniden şiddet sarmalına sürüklenme tehlikesiyle karşı karşıya. Uzmanlar, ülkede kalıcı bir barışın tesis edilememesi halinde, 'sonsuz savaş' senaryosunun gerçeğe dönüşebileceği uyarısında bulunuyor. Taliban'ın yeniden iktidara gelmesiyle başlayan süreç, iç çatışmaların yanı sıra bölgesel güçlerin müdahalesiyle daha da karmaşık bir hal almış durumda. Özellikle Pakistan, İran ve Orta Asya cumhuriyetleri, Afganistan'daki istikrarsızlığın kendi sınırlarına sıçramasından endişe ediyor.
Gelişmenin Arka Planı: Taliban Yönetimi ve Kırılgan Yapı
Taliban'ın Ağustos 2021'de Kabil'i ele geçirmesinin üzerinden iki yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen, ülke genelinde güvenlik durumu hâlâ son derece kırılgan. Selefi örgüt, devlet kurumlarını tam anlamıyla kontrol altına alamamış, ekonomik kriz derinleşmiş ve uluslararası toplum tarafından tanınmamaktadır. Bu belirsizlik ortamı, IŞİD-Horasan (IŞİD-K) gibi rakip cihatçı grupların güçlenmesine zemin hazırlıyor. Ayrıca, Taliban içindeki farklı fraksiyonlar arasında yaşanan güç mücadeleleri, rejimin iç istikrarını tehdit ediyor. Özellikle kuzey bölgelerde, eski cumhuriyet yanlısı güçlerin direnişi ve Tacik, Özbek gibi etnik grupların otonomi talepleri, ülkeyi yeni bir iç savaşa sürükleyebilir.
Ekonomik cephede ise durum vahim. Afganistan, dondurulan merkez bankası rezervleri ve kesilen uluslararası yardımlarla birlikte büyük bir darboğazda. Dünya Bankası verilerine göre, nüfusun yüzde 90'ından fazlası yoksulluk sınırının altında yaşıyor. Bu koşullar, kırsal alanlarda Taliban'a karşı silahlı direnişi beslerken, birçok Afgan'ı da yurt dışına göç etmeye mecbur bırakıyor. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği, 2023 yılında Afganistan'dan komşu ülkelere düzensiz göçün yüzde 40 arttığını bildirdi.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yeni Bir Güç Mücadelesi
Afganistan'daki istikrarsızlık, sadece ülke sınırları içinde kalmıyor; bölgesel ve küresel güçler arasında yeni bir nüfuz mücadelesini de tetikliyor. Pakistan, Taliban üzerinde belirli bir etkiye sahip olsa da, IŞİD-K'nın sınır ötesi faaliyetleri ve Hindistan'ın Orta Asya'da artan varlığı karşısında endişeli. Çin ise, Afganistan'ın zengin maden yataklarına (bakır, lityum, nadir toprak elementleri) göz dikmişken, aynı zamanda Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne sızabilecek terör tehditlerine karşı önlem almaya çalışıyor. Çin Dışişleri Bakanı, Şanghay İşbirliği Örgütü toplantısında, Afganistan'da istikrarın sağlanmasının bölgesel güvenlik için kritik olduğunu vurguladı.
Rusya ise, Orta Asya'daki 'arka bahçesi' olarak gördüğü bölgede, ABD'nin çekilmesiyle oluşan boşluğu doldurma arayışında. Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) çerçevesinde Tacikistan sınırında askeri tatbikatlar düzenleyen Moskova, aşırı İslamcı grupların Orta Asya cumhuriyetlerine sızmasını engellemeye çalışıyor. Bu bağlamda, Afganistan'da süren çatışmaların bölgesel bir savaşa dönüşme riski, uluslararası toplumun acil bir çözüm bulmasını zorunlu kılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, tarihsel ve kültürel bağları bulunan Afganistan'da istikrarın sağlanmasını yakından takip etmektedir. Kabil'deki büyükelçiliğini açık tutan Ankara, Taliban ile diyalog kanallarını sürdürürken, aynı zamanda bölgedeki Türk cumhuriyetlerinin güvenliğine de önem vermektedir. Afganistan'da yaşanacak olası bir iç savaş, Türkiye'ye yönelik yeni bir göç dalgasını tetikleyebilir ve bu da mevcut sığınmacı politikalarını zorlayabilir. Ayrıca, IŞİD gibi terör örgütlerinin Afganistan'dan Türkiye'ye sızma riski, güvenlik güçlerinin dikkatli olmasını gerektirmektedir. Ekonomik boyutta ise, Afganistan'daki altyapı ve enerji projelerine katılım fırsatları değerlendirilmelidir. Türkiye, bölgesel istikrar için diplomatik girişimlerini artırmalı ve Kabil'deki temaslarını güçlendirmelidir.
