ABD'de Trump yönetimi, kültürel kurumlara yönelik muhafazakâr saldırılarını Smithsonian Enstitüsü'ne yöneltti. Enstitü, 'Amerikan tarihini zehirlediği' iddia edilen sergileri nedeniyle federal fon kesintisi tehdidiyle karşı karşıya. ProPublica'nın haberine göre, Beyaz Saray ve müttefikleri, Smithsonian'ın ırk, kölelik ve yerli halklara dair anlatılarını 'ideolojik' bularak hedef alıyor. Enstitü, 19 müze ve araştırma merkeziyle ABD'nin en büyük kültürel kurumu; yıllık bütçesinin yaklaşık yüzde 60'ı federal kaynaklardan geliyor. Bu da onu siyasi baskıya açık hale getiriyor.
Smithsonian Neden Hedefte?
Trump yönetimi, 2020'de imzaladığı ve 'ırkçılık eğitimini' yasaklayan 13950 sayılı kararnameyle federal kurumlarda 'eleştirel ırk teorisi' olarak nitelendirdiği yaklaşımları engellemeye çalıştı. Smithsonian da bu kapsamda inceleme altına alındı. 2021'de yayımlanan bir rapor, enstitünün bazı sergilerinin 'ABD'yi temelden yanlış tanıttığını' öne sürdü. Özellikle Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi'ndeki kölelik ve yerli soykırımı bölümleri ile Ulusal Afrika Amerikan Tarihi ve Kültür Müzesi'ndeki içerikler hedef gösterildi. Trump, 2024 seçim kampanyasında da 'tarihi yeniden yazma' söylemini sıkça dile getirdi ve Smithsonian'ı 'solcu ideologların kalesi' olarak tanımladı.
Smithsonian yönetimi ise bağımsız bir kurum olduğunu ve sergilerin bilimsel araştırmalara dayandığını savunuyor. Ancak Kongre'deki Cumhuriyetçi kanat, enstitünün bütçesini gözden geçirmek için harekete geçti. Temsilciler Meclisi'ndeki bazı üyeler, Smithsonian'ın 'Amerikan karşıtı' anlatıları finanse ettiğini iddia ederek fonların kesilmesi çağrısı yaptı. Enstitü, 2023'te yayımladığı bir açıklamada, 'tarihsel gerçekleri çarpıtmadan sunmaya devam edeceğiz' dedi. Ancak baskılar sonucu bazı sergilerde değişiklik yapıldığı veya panellerin kaldırıldığı yönünde haberler çıktı. ProPublica, enstitü içindeki bazı çalışanların 'kendi kendini sansürleme' eğilimine girdiğini aktarıyor.
Kültür Savaşının Küresel Boyutu
ABD'deki bu tartışma, Batı ülkelerinde müzelerin ve eğitim kurumlarının siyasi müdahaleye ne kadar açık olduğu sorusunu yeniden gündeme getiriyor. Benzer şekilde Macaristan'da Viktor Orban hükümeti, 2021'de tarih müzelerindeki bazı içerikleri 'ulusal kimliğe aykırı' bularak düzenlemişti. Polonya'da da milliyetçi hükümet, İkinci Dünya Savaşı müzelerinde değişiklikler yapmıştı. Smithsonian örneği, kültürel kurumların özerkliği ile siyasi iktidar arasındaki gerilimin küresel bir olgu haline geldiğini gösteriyor. Trump'ın 'kültür savaşı' stratejisi, sadece eğitim ve medya değil, müzeler ve arşivler üzerinden de yürütülüyor. Bu da tarih yazımının doğrudan siyasi bir mücadele alanına dönüştüğünü ortaya koyuyor.
Smithsonian'ın karşı karşıya olduğu baskı, ABD'de federal fonların siyasi amaçlarla nasıl kullanılabileceğini de gözler önüne seriyor. Enstitü, özel bağışlarla da ayakta durmaya çalışsa da, federal destek olmadan büyük sergileri sürdürmesi zor görünüyor. Kongre'deki Demokratlar ise Smithsonian'ın bağımsızlığını savunuyor ve fon kesintisi girişimlerine karşı çıkıyor. Ancak 2024 seçimlerinin ardından Cumhuriyetçilerin her iki kanatta da çoğunluğu elde etmesi, enstitü üzerindeki baskının artacağı yorumlarına yol açıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'de Smithsonian gibi prestijli bir kurumun siyasi baskı altına alınması, Türkiye'deki kültürel kurumlar ve müzecilik açısından da ders niteliğinde. Türkiye'de müzeler ve arşivler sıklıkla siyasi tartışmaların odağında; özellikle Osmanlı ve Cumhuriyet tarihine dair anlatılar iktidar değişimlerinden etkileniyor. Smithsonian örneği, federal fonların kesilmesi tehdidinin kurumları nasıl şekillendirebileceğini gösteriyor. Türkiye'de de benzer şekilde, müzelerin özerkliği ve akademik özgürlük konuları zaman zaman gündeme geliyor. ABD'deki bu gelişme, Batı'daki kültür savaşlarının küresel yankılarını ve Türkiye'nin bu tartışmalardaki konumunu anlamak için önemli bir vaka. Ayrıca, Türkiye'nin ABD ile kültürel ilişkilerinde de dolaylı etkiler yaratabilir; zira Smithsonian, Türkiye'deki arkeolojik kazılara ve kültürel miras projelerine zaman zaman destek veriyor.
