Slovakya hükümeti, bir zamanlar Avrupa'nın en büyük birincil alüminyum üreticilerinden biri olan Slovalco tesisini yeniden faaliyete geçirmek için kapsamlı bir plan başlattı. Ülkenin orta kesimindeki Žiar nad Hronom kasabasında bulunan tesis, 2022 yılında elektrik fiyatlarındaki keskin artış ve karbon fiyatlandırmasındaki belirsizlikler nedeniyle üretimini durdurmuştu. Yeni proje, tesisi daha düşük karbon ayak iziyle ve yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olarak yeniden inşa etmeyi hedefliyor. Slovak yetkililer, tesisin 2026 yılına kadar kısmen, 2028 yılına kadar ise tam kapasiteyle çalışmasını öngörüyor. Bu girişim, Avrupa Birliği'nin stratejik otonomi hedefleri ve kritik hammaddelerde dışa bağımlılığı azaltma politikaları çerçevesinde de önem taşıyor.
Gelişmenin arka planı
Slovalco tesisi, 1953 yılında kurulduğunda Avrupa'nın en büyük alüminyum izabe tesislerinden biriydi. Yıllık 175 bin ton birincil alüminyum kapasitesiyle çalışan tesis, 2000'li yılların başına kadar bölgenin ekonomik can damarı oldu. Ancak küresel alüminyum fiyatlarındaki dalgalanma, artan enerji maliyetleri ve Çin'in piyasaya agresif girişi, tesisi zor durumda bıraktı. 2022'de Rusya-Ukrayna savaşının tetiklediği enerji krizi, elektrik fiyatlarını tarihi zirvelere taşıyınca tesis, üretimi durdurma kararı aldı. Slovak hükümeti, o dönemde işsiz kalan yaklaşık 500 çalışan için sosyal destek programları başlatmıştı. Yeniden canlandırma planı kapsamında, tesisin mevcut altyapısının büyük ölçüde yenilenmesi, eski teknolojinin yerine daha enerji verimli ve çevre dostu yöntemlerin kullanılması öngörülüyor. Projenin toplam maliyetinin 1,2 milyar avro civarında olması bekleniyor ve finansmanın bir kısmı AB'nin Adil Geçiş Fonu'ndan sağlanacak. Slovakya Başbakanı Robert Fico, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "Bu tesis sadece bir fabrika değil, Slovak sanayisinin simgesidir. Yeşil dönüşümü yakalayarak onu geleceğe taşıyacağız" dedi. Uzmanlar, tesisin yeniden devreye girmesinin Slovakya'nın GSYİH'sına yıllık yaklaşık %0,3 katkı sağlayabileceğini belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Avrupa, birincil alüminyum üretiminde yıllardır rekabet gücünü kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya. Norveç, İzlanda ve Kanada gibi düşük enerji maliyetine sahip ülkeler dışında, AB ülkelerindeki birçok tesis ya kapandı ya da kapasite düşürdü. AB, kritik hammaddeler listesine aldığı alüminyumda dışa bağımlılığı azaltmak için Çin, Rusya ve Körfez ülkelerine yönelik tedbirler alıyor. Slovakya'daki bu girişim, AB'nin yeşil sanayi planı ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) ile uyumlu bir örnek teşkil ediyor. Tesisin kullanacağı yenilenebilir enerji, Slovakya'nın nükleer santrallerinden ve güneş enerjisi yatırımlarından gelecek. Bölgesel olarak, Orta ve Doğu Avrupa'da alüminyum üretiminin yeniden canlanması, otomotiv, ambalaj ve inşaat sektörlerine tedarik güvenliği sağlayabilir. Çevre örgütleri ise tesisin karbon emisyonlarını düşürme taahhüdüne rağmen, boksit madenciliği ve atık yönetimi gibi konularda endişelerini dile getiriyor. Slovak hükümeti, tesisin en modern filtreleme sistemleriyle donatılacağını ve atık su arıtma tesisinin yenileneceğini belirtiyor. Küresel alüminyum fiyatları ise son dönemde Çin'in üretim kısıntıları ve talep artışıyla yükseliş trendinde; bu durum Slovak tesisi için olumlu bir pazar ortamı yaratıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, alüminyumda net ithalatçı konumunda olup, yıllık yaklaşık 1,5 milyon ton tüketiminin önemli bir kısmını yurt dışından karşılamaktadır. Slovakya'daki tesisin yeniden devreye girmesi, Türkiye'nin başlıca tedarikçilerinden olan Rusya ve Körfez ülkelerine alternatif bir kaynak yaratabilir. Özellikle AB'nin Rus alüminyumuna olası yaptırımları göz önüne alındığında, Slovak üretimi, Türk sanayiciler için istikrarlı bir tedarik kanalı oluşturabilir. Ayrıca Türkiye, Eti Alüminyum ve diğer tesislerinde benzer bir enerji maliyeti sorunu yaşamakta; Slovakya'nın yeşil dönüşüm modeli, Türkiye'nin de yenilenebilir enerjiye dayalı alüminyum üretimi için dersler içermektedir. Konya ve Seydişehir'deki tesislerde enerji verimliliği ve karbon nötr üretim konularında atılacak adımlar, Slovak örneğinden esinlenebilir. Ancak Türkiye'nin jeopolitik konumu ve enerji arz güvenliği farklı dinamiklere sahip olduğundan, doğrudan bir benzerlik kurmak zordur.
