San Francisco, zincir marketlerin kapanan şubelerini terk ederek bıraktığı gayrimenkulleri hedef aldı. ‘Zombi market’ olarak adlandırılan bu boş dükkanlar, şehirde gıda çöllerinin yaygınlaşmasına ve halkın daha uzak mesafelere gitmek zorunda kalmasına yol açıyor. Belediye Meclisi’nden geçen yeni düzenleme, altı aydan uzun süredir boş olan ve ruhsatı iptal edilmemiş marketleri 'zombi' statüsüne sokarak, her ay ağır para cezaları uygulanmasını öngörüyor. Uygulama, özellikle düşük gelirli mahallelerdeki gıda erişim krizini çözmeyi amaçlıyor.
Gıda Çölleri ve Boş Dükkanlar
San Francisco’da son beş yılda büyük market zincirleri 20’den fazla şubesini kapattı. Kapanan mağazaların büyük kısmı, şirketlerin kira sözleşmelerini feshetmemesi veya yeni kiracı bulma çabası göstermemesi nedeniyle aylarca boş kaldı. Bu durum, özellikle Afro-Amerikan ve Latin nüfusun yoğun olduğu mahallelerde gıda erişimini zorlaştırdı. Şehir yönetimi, bu boş dükkanları ‘zombi’ olarak tanımlayarak, sahiplerine 30 gün içinde mağazayı açma veya kiraya verme yükümlülüğü getiriyor. Aksi halde günlük 1.000 dolara varan cezalar kesilecek. Yetkililer, bu adımın hem gıda güvenliğini artıracağını hem de kent estetiğini iyileştireceğini belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
San Francisco’nun ‘zombi market’ düzenlemesi, ABD genelinde gıda çölleriyle mücadelede örnek teşkil ediyor. Los Angeles ve New York gibi büyük şehirlerde de benzer sorunlar yaşanıyor. Zincir marketlerin karlılık gerekçesiyle düşük gelirli bölgelerden çekilmesi, sağlıksız beslenme ve obezite oranlarını artırıyor. Uzmanlar, bu tür yasal düzenlemelerin şirketleri toplumsal sorumluluğa zorladığını ancak uzun vadede kamu-özel ortaklıkları ve kooperatif modellerinin daha sürdürülebilir olduğunu savunuyor. Küresel ölçekte ise benzer bir trend var: İngiltere’de ‘yiyecek çölleri’ kavramı tartışılırken, Japonya’da terk edilmiş dükkanlar için ‘yokocho’ dönüşüm projeleri uygulanıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye’de büyük market zincirlerinin kapanan şubeleri genellikle hızla başka markalara devredilse de, özellikle kırsal alanlarda ve kentlerin kenar mahallelerinde gıda erişim sorunları yaşanıyor. San Francisco modeli, belediyelerin boş dükkanları vergilendirerek veya cezalandırarak hizmete zorlaması, Türkiye’de de tartışılabilir. Ancak Türkiye’de rekabet kuralları ve kira sözleşmeleri farklı işlediğinden, doğrudan uygulanması güç. Bununla birlikte, pandemi sonrası artan gıda enflasyonu ve lojistik maliyetler, zincir marketleri büyükşehirlerin merkezinden uzaklaştırabilir. Bu durumda, yerel yönetimlerin benzer önlemleri alması gündeme gelebilir.
