ABD'de milyonlarca kişinin sağlık harcamaları için kullandığı Sağlık Tasarruf Hesapları (HSA) ve Esnek Harcama Hesapları (FSA), meyve ve sebze gibi sağlıklı gıdaları kapsam dışı bırakıyor. Uzmanlar, reçetesiz satılan ilaçlar kadar etkili olan bu gıdaların önleyici sağlık hizmeti olarak kabul edilmesi gerektiğini vurguluyor. Konu, ABD'de sağlık reformu tartışmalarının odağında yer alıyor.
Sağlık Hesaplarının Kapsamı ve Eksiklikleri
HSA ve FSA, ABD'de işverenler aracılığıyla sunulan vergi avantajlı sağlık harcama hesaplarıdır. Bu hesaplar, çalışanların sağlık giderlerini vergiden düşmelerine olanak tanır. Ancak mevcut düzenlemelere göre, bu hesaplardan yapılan harcamalar yalnızca tıbbi hizmetler, reçeteli ilaçlar ve bazı tıbbi malzemeler için geçerli. Meyve, sebze gibi temel gıdalar ise kapsam dışı. Uzmanlar, bunun büyük bir eksiklik olduğunu belirtiyor. 2023 verilerine göre, ABD'de yaklaşık 35 milyon kişi HSA, 30 milyon kişi ise FSA kullanıyor. Bu hesapların toplam büyüklüğü 100 milyar doları aşıyor. Sağlıklı gıdaya erişim, özellikle düşük gelirli aileler için büyük bir sorun. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) verilerine göre, ABD'de yetişkinlerin sadece %10'u yeterli meyve ve sebze tüketiyor. Yetersiz beslenme, kalp hastalıkları, diyabet ve obezite gibi kronik hastalıkların başlıca nedeni. Bu hastalıkların tedavisi için yapılan harcamalar ise yılda 300 milyar doları buluyor.
Önleyici Sağlıkta Gıdanın Rolü
Bilimsel araştırmalar, düzenli meyve ve sebze tüketiminin kalp hastalıkları, felç, bazı kanser türleri ve tip 2 diyabet riskini azalttığını gösteriyor. Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu'ndan beslenme uzmanları, sağlıklı beslenmenin en etkili ve ucuz önleyici sağlık müdahalesi olduğunu söylüyor. Ancak mevcut sağlık sistemi, hastalıkları tedavi etmeye odaklanırken, önleyici tedbirleri yeterince desteklemiyor. Sağlık tasarruf hesaplarının sağlıklı gıdayı kapsaması halinde, hem bireylerin sağlık giderleri düşecek hem de uzun vadede sağlık sisteminin yükü azalacak. Bazı eyaletler ve özel şirketler, pilot programlarla bu fikri test ediyor. Örneğin, Kaliforniya'da bir girişim, düşük gelirli ailelere meyve-sebze kuponları dağıtarak sağlık harcamalarını %20 azalttı. Benzer şekilde, bazı sigorta şirketleri, sağlıklı gıda alımlarını geri ödeyerek müşterilerini teşvik ediyor. Ancak federal düzeyde henüz bir düzenleme yok. Kongre'de iki partili bir grup milletvekili, HSA ve FSA kapsamının genişletilmesi için yasa teklifi hazırlıyor. Teklif, meyve ve sebzelerin yanı sıra tam tahıllar, baklagiller ve kuruyemişleri de kapsayacak. Uzmanlar, bu tür bir düzenlemenin yıllık 10 milyar dolarlık bir vergi kaybına yol açabileceğini, ancak sağlık harcamalarında 30 milyar dolar tasarruf sağlayacağını öngörüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD'deki bu tartışma, küresel sağlık politikaları açısından da önemli. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), sağlıklı beslenmeyi teşvik etmek için ülkelere vergi indirimleri ve sübvansiyonlar öneriyor. Avrupa ülkelerinde, bazı ülkeler meyve-sebze alımlarında KDV indirimi uyguluyor. Örneğin, İspanya'da temel gıdalarda KDV %4'e düşürüldü. Fransa'da ise düşük gelirli ailelere sağlıklı gıda kuponları veriliyor. Türkiye'de ise sağlıklı gıdaya erişim, özellikle dar gelirli kesimler için önemli bir sorun. Gıda enflasyonu son yıllarda %50'nin üzerinde seyrediyor. Meyve ve sebze fiyatlarındaki artış, dar gelirli ailelerin bu ürünlere erişimini zorlaştırıyor. Türkiye'de obezite ve diyabet oranları da hızla artıyor. Sağlık Bakanlığı verilerine göre, yetişkin nüfusun %30'u obez, %15'i diyabet hastası. Bu durum, sağlık harcamalarını artırıyor ve iş gücü kaybına yol açıyor. ABD'deki tartışma, Türkiye için de bir model oluşturabilir. Sağlık sigortası kapsamında sağlıklı gıda desteği sağlanması, hem bireylerin sağlığını iyileştirebilir hem de uzun vadede sağlık sisteminin mali yükünü hafifletebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de sağlık harcamalarının önemli bir kısmı kronik hastalıkların tedavisine gidiyor. Sağlıklı gıdaya erişimin kolaylaştırılması, önleyici sağlık hizmetleri kapsamında değerlendirilebilir. ABD'deki HSA/FSA modeli, Türkiye'deki özel sağlık sigortası ve tamamlayıcı sağlık sigortası sistemine uyarlanabilir. Ayrıca, gıda enflasyonuyla mücadelede, dar gelirli ailelere yönelik sağlıklı gıda desteği, hem toplum sağlığını korur hem de iş gücü verimliliğini artırır. Türkiye'nin genç nüfusu ve artan obezite oranları göz önüne alındığında, bu tür politikalar kritik önem taşıyor.
