Danimarkalı araştırmacılar tarafından yürütülen ve bazı Afrika ülkelerinde yenidoğanlara hepatit B aşısının yapılmamasını öngören tartışmalı bir klinik deneme, bu hafta Gine-Bissau'dan resmi onay aldı. ABD'li aşı karşıtı aktivist Robert F. Kennedy Jr.'ın da destek verdiği çalışma, binlerce bebeğin rutin aşılama programından çıkarılmasını içeriyor. Dünya Sağlık Örgütü ve bağımsız etik kurullar, denemenin bilimsel gerekliliği ve etik boyutu konusunda ciddi soru işaretleri dile getiriyor.
Denemenin Arka Planı ve Kapsamı
Gine-Bissau'nun başkenti Bissau'da yürütülecek çalışma, Danimarka merkezli bir araştırma ekibi tarafından yönetiliyor. Deneme kapsamında, hepatit B aşısının önerilen dozu binlerce yenidoğana uygulanmayacak. Bunun yerine bebekler, aşının içeriğinde bulunan maddelere karşı bağışıklık yanıtını ölçmeyi amaçlayan farklı bir protokole tabi tutulacak. Araştırmacılar, söz konusu yaklaşımın aşının genel etkinliği hakkında veri sağlayacağını savunuyor. Ancak kamu sağlığı uzmanları, hepatit B'nin özellikle yenidoğanlarda ciddi karaciğer hastalıklarına ve ölüme yol açabildiğini hatırlatarak, aşının ertelenmesinin kabul edilemez bir risk olduğunu belirtiyor. Dünya Sağlık Örgütü, hepatit B aşısının doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde yapılmasını öneriyor. Gine-Bissau'da halihazırda ulusal aşılama programı kapsamında hepatit B aşısı ücretsiz olarak sunuluyor. Deneme, bu programın bir parçasını askıya alarak, katılımcı bebekleri rutin korumadan mahrum bırakacak.
Çalışmanın başlıca finansörleri arasında Danimarka'nın çeşitli araştırma fonları ve özel bağışçılar bulunuyor. Robert F. Kennedy Jr., denemeyi sosyal medya üzerinden birkaç kez övdü ve aşı güvenliği konusundaki şüphelerini dile getirmek için örnek gösterdi. Kennedy'nin bu tutumu, ABD'de aşı tereddütünü körükleyen söylemleriyle bilinen bir figür olması nedeniyle eleştiri topluyor. Bağımsız etik kurullar, ebeveynlerin bilgilendirilmiş onam sürecinin yeterince şeffaf yürütülmediğine dair raporlar aldı. Gine-Bissau hükümeti ise denemenin ulusal mevzuata uygun olduğunu ve yerel etik kuruldan geçtiğini açıkladı. Yerel sağlık yetkilileri, çalışmanın bilimsel katkısına güvendiklerini ifade ediyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Bu gelişme, Afrika kıtasında aşı araştırmalarına yönelik artan güvensizlik ortamında yaşanıyor. Batı Afrika'da daha önce yürütülen bazı ilaç denemeleri, yetersiz etik denetim nedeniyle uluslararası kamuoyunda tepki çekmişti. Gine-Bissau gibi sınırlı sağlık altyapısına sahip ülkelerde, yabancı araştırmacıların yürüttüğü çalışmalar sömürgecilik sonrası hassasiyetleri de beraberinde getiriyor. Uzmanlar, bu tür denemelerin yerel kapasiteyi güçlendirmek yerine dışarıdan dayatılan protokollere dayanmasının, aşı karşıtlığını ve sağlık sistemine güvensizliği artırabileceği uyarısında bulunuyor. Dünya Sağlık Örgütü henüz resmi bir açıklama yapmadı; ancak örgütün iç değerlendirme sürecinin devam ettiği öğrenildi. Küresel aşı ittifakı GAVI ve UNICEF gibi kuruluşlar, denemenin sonuçlarının yakından izlendiğini belirtiyor. Öte yandan, bilim camiasında bazı araştırmacılar, mevcut aşının etkinliğine dair yeni verilere ihtiyaç duyulduğunu, ancak bunun ancak gönüllü katılım ve tam bilgilendirme ile yapılabileceğini savunuyor. Tartışma, düşük gelirli ülkelerde yapılan klinik araştırmaların etik standartları konusunda uluslararası düzenlemelerin yetersizliğini bir kez daha gözler önüne seriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, son yıllarda Afrika ülkeleriyle sağlık alanında işbirliğini artıran bir ülke olarak, Gine-Bissau'daki bu tartışmalı denemeyi yakından izlemeli. Türk sağlık kuruluşları ve ilaç şirketleri, Afrika'da yürüttükleri projelerde etik standartlara uyum konusunda hassasiyet göstermeli; aksi halde Batılı araştırmacılara yönelik güvensizlikten Türkiye de payını alabilir. Ayrıca küresel aşı politikalarındaki bu tür krizler, Türkiye'nin kendi aşı üretim ve dağıtım kapasitesini güçlendirmesi için bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Türkiye, bölgesel sağlık diplomasisinde şeffaflık ve yerel ortaklık vurgusu yaparak etik denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi çağrısında bulunabilir.
