ABD Başkanı Donald Trump, İran'a karşı başlattığı pervasız askeri operasyonun ardından büyük bir yenilgiye uğrayan ilk yabancı lider değil. Kibir ve cehaletin rehberliğinde, Pers topraklarına saldıran en az dört Romalı triumvir ve imparator, felaketle sonuçlanan askeri maceralara imza attı. Crassus, Antonius, Trajan ve Valerian gibi isimlerin yaşadığı başarısızlıklar, günümüzde İran'a yönelik askeri müdahale planlarına ışık tutuyor.
Triumvirlikten İmparatorluğa: Roma’nın Pers Hezimetleri
Roma-Pers savaşları, yüzyıllar boyunca süren ve her iki tarafın da büyük kayıplar verdiği bir mücadeleydi. Ancak bazı Roma liderleri, askeri gerçeklikleri görmezden gelerek felakete sürüklendi. MÖ 53'te triumvir Crassus, Parth İmparatorluğu'na (Pers soyundan gelen) saldırdı ve Carrhae Muharebesi'nde ağır bir yenilgiye uğradı; ordusunun büyük kısmı yok edildi, kendisi de esir alınıp idam edildi. Daha da çarpıcı olanı, Roma'nın en yetenekli komutanlarından Marcus Antonius'un MÖ 36'da Parth seferinde benzer bir hezimete uğramasıydı. Antonius, tedarik hatlarını ihmal ettiği ve zorlu araziyi küçümsediği için ordusunun neredeyse yarısını kaybetti.
İmparator Trajan, 115-117 yılları arasında Pers topraklarının derinliklerine ilerledi ve geçici başarılar elde etse de, yerel direniş ve lojistik sorunlar yüzünden geri çekilmek zorunda kaldı. En trajik örnek ise Valerian'dı: 260 yılında Edessa Muharebesi'nde Sasani Kralı I. Şapur tarafından esir alınan ilk ve tek Roma imparatoru oldu. Valerian, esaret altında ölene kadar aşağılanma içinde yaşadı. Tüm bu vakalarda ortak nokta: düşmanı hafife alma, bölgenin coğrafyasını ve kültürünü anlamama ve aşırı özgüven.
Günümüz İran’ına Yansıyan Dersler
Modern İran, antik Pers topraklarının stratejik konumunu ve tarihsel dirençliliğini miras almıştır. Romalıların yaşadığı başarısızlıklar, günümüz ABD politikaları için çarpıcı paralellikler sunuyor. Trump yönetiminin İran'a yönelik maksimum baskı politikası ve askeri tehditleri, ilk bakışta güç gösterisi gibi görünse de, tarihsel örnekler bu tür girişimlerin genellikle ters teptiğini gösteriyor. Romalılar, Perslerin çöl savaşlarındaki üstünlüğünü, gerilla taktiklerini ve halk desteğini küçümsediler. Bugün de İran’ın balistik füze programı, vekil güçleri ve coğrafi derinliği, benzer bir caydırıcılık sağlıyor.
Dahası, Romalıların yaşadığı her yenilgi, askeri olduğu kadar siyasi ve ekonomik sonuçlar da doğurdu. Crassus'un ölümü iç savaşı tetikledi; Antonius'un itibarı sarsıldı; Valerian'ın esareti Roma'nın otoritesine büyük darbe vurdu. Bugün ABD'nin İran'a olası bir müdahalesi benzer şekilde bölgesel istikrarsızlık, enerji fiyatlarında artış ve küresel güvenlik dengelerinde bozulma riski taşıyor. Tarih, kibirle yönetilen gücün sınırlarını bir kez daha hatırlatıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, tarihsel olarak İran'la hem komşu hem de rakip bir ülke. Romalıların Perslere karşı başarısız seferleri, Türkiye'nin doğu komşusuyla ilişkilerinde askeri çözümlerin sınırlarını ortaya koyuyor. Ankara, İran'dan kaynaklanan tehditler (PKK/PJAK, nükleer program) konusunda endişeli olsa da, askeri müdahalenin yaratacağı kaos, sınır güvenliğini daha da kötüleştirebilir. Tarihsel ders ışığında, Türkiye'nin diplomatik ve ekonomik araçları önceliklendirmesi, bölgesel istikrar için kritik öneme sahiptir. Ayrıca, ABD-İran geriliminde Türkiye'nin arabulucu rolü üstlenmesi, hem kendi çıkarlarına hem de bölgesel barışa hizmet eder.
