ABD’nin önde gelen yapay zeka şirketleri OpenAI ve Google, Singapur’da faaliyet gösteren yan kuruluşları üzerinden Çinli teknoloji devleri Alibaba, Baidu ve Tencent’e yapay zeka modelleri sağlıyor. Bu işlemler, söz konusu Çinli grupların ABD ticaret kısıtlamaları kapsamında kara listede yer almasına rağmen gerçekleşiyor. Singapur merkezli ara bağlantı şirketleri aracılığıyla yürütülen satışlar, ABD’nin ulusal güvenlik gerekçesiyle uyguladığı ihracat kontrollerinin fiilen delinmesi anlamına geliyor. Konuya yakın kaynaklar, bu ticaretin aylardır sürdüğünü ve hacminin milyonlarca doları bulduğunu belirtiyor.
Gelişmenin arka planı
ABD Ticaret Bakanlığı, 2023 yılında yayımladığı genişletilmiş kurallarla birlikte, gelişmiş yapay zeka modellerinin Çin’e ihracatını sıkı şartlara bağlamıştı. Özellikle askeri veya istihbarat amaçlı kullanılabilecek teknolojilerin transferi yasaklanmış, Alibaba, Baidu ve Tencent gibi şirketler de “kurumsal kara liste”ye eklenmişti. Ancak, OpenAI’nin GPT-4 ve Google’ın Gemini gibi modellerinin, Singapur’daki aracı firmalar üzerinden bu şirketlere ulaştırıldığı ortaya çıktı.
Singapur, teknoloji şirketleri için cazip bir merkez haline gelmiş durumda. Düşük vergi oranları, güçlü fikri mülkiyet koruması ve ABD ile Çin arasında dengeli bir konumda bulunması, birçok Amerikan teknoloji firmasının burada ofis açmasına yol açtı. Ancak, bu durum aynı zamanda ABD yaptırımlarının dolanılmasına da zemin hazırlıyor. Uzmanlar, bu tür “dolaylı transferlerin” tespit edilmesinin giderek zorlaştığını, çünkü aradaki şirketlerin bağımsız tüzel kişilikler olarak faaliyet gösterdiğini vurguluyor.
Alibaba, Baidu ve Tencent, Çin’in en büyük bulut bilişim, e-ticaret ve sosyal medya platformlarını işletiyor. Bu şirketlerin yapay zeka modellerine erişimi, kendi ürünlerini geliştirme hızlarını artırabilir. Örneğin, Alibaba’nın bulut birimi, işletmelere yapay zeka hizmetleri sunarken, Tencent’in oyun ve mesajlaşma platformlarında yapay zeka kullanımı yaygınlaşıyor.
Bölgesel veya küresel boyut
Bu haber, ABD-Çin teknoloji rekabetinde yeni bir cephe açıyor. ABD yönetimi, Çin’in yapay zeka alanında ABD’yi yakalamasını engellemek için sıkı kontroller uygularken, bu tür dolaylı satışlar Washington’un politikalarının etkinliğini sorgulatıyor. Konuyla ilgili olarak ABD Ticaret Bakanlığı’ndan henüz resmi bir açıklama gelmezken, Kongre’de bazı milletvekillerinin konuyu soruşturma talebinde bulunduğu bildiriliyor.
Öte yandan, Çin’in kendi yapay zeka ekosistemi hızla büyüyor. Baidu’nun Ernie Bot’u ve Alibaba’nın Tongyi Qianwen’i gibi yerli modeller geliştirilse de, ABD modellerinin üstünlüğü kabul ediliyor. Bu nedenle Çinli şirketler, yaptırımlara rağmen ABD modellerine erişim sağlamak için alternatif yollar arıyor. Singapur, bu akışta kilit bir rol oynuyor. Ayrıca, Ortadoğu’daki bazı fonların da benzer bir şekilde Çin’e teknoloji aktardığı iddia ediliyor. Küresel ölçekte, bu tür “teknoloji sızıntıları” ABD’nin hegemonyasını zayıflatabilecek bir unsur olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yapay zeka teknolojilerine erişim konusunda ABD ve Çin arasında bir denge arayışında. Bu haber, uluslararası yaptırımların dolanılmasının mümkün olduğunu gösteriyor; ancak Türkiye’nin bu tür bir kanaldan faydalanması, ABD ile ilişkilerini riske atabilir. Türkiye’nin kendi yapay zeka altyapısını geliştirme çabaları, bu tür dışa bağımlılığı azaltmak için kritik önem taşıyor. Ayrıca, Ankara’nın teknoloji transferi konusunda Singapur benzeri bir merkez olma potansiyeli değerlendirilebilir; ancak bu, ABD’nin tepkisine yol açabilir. Kısacası, gelişme Türkiye’ye hem fırsat hem de risk sunuyor.
