Eski ABD Başkanı Barack Obama, Donald Trump'ın İran nükleer anlaşması konusunda yeni bir anlaşma yapma girişimlerini sert bir dille eleştirdi. Obama, kendi başkanlığı döneminde imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) ABD çekilene kadar etkili bir şekilde işlediğini belirtti. "Benim anlaşmam, ABD'nin çekilmesinden önce uzun bir süre işe yaradı" ifadelerini kullanan Obama, Trump'ın vaat ettiği yeni anlaşmanın mevcut durumu iyileştirmekten çok daha kötü hale getirebileceği uyarısında bulundu. Bu açıklamalar, Trump'ın İran'a yönelik "maksimum baskı" politikasının devam ettiği ve Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırdığı bir dönemde geldi.
Anlaşmanın Arka Planı ve Obama'nın Savunması
2015 yılında, ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, Rusya ve Çin'den oluşan P5+1 grubu ile İran arasında imzalanan JCPOA, İran'ın nükleer programını kısıtlaması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Obama yönetimi, anlaşmayı diplomasinin bir zaferi olarak nitelendirirken, özellikle İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölgesel aktörler anlaşmaya şiddetle karşı çıktı. Obama, açıklamasında anlaşmanın uygulama aşamasında başarılı olduğunu, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) düzenli denetimlerinin İran'ın yükümlülüklerini yerine getirdiğini doğruladığını vurguladı. Ancak 2018'de Trump, anlaşmanın yetersiz olduğunu ve İran'ın balistik füze programı ile bölgesel faaliyetlerini kapsamadığını öne sürerek ABD'yi anlaşmadan çekti. Bu karar, İran'ın yavaş yavaş anlaşmadaki taahhütlerinden geri adım atmasına yol açtı.
Obama, Trump'ın anlaşmadan çekilmesinin ABD'nin uluslararası güvenilirliğine zarar verdiğini ve İran'ı daha saldırgan bir nükleer politikaya ittiğini savundu. "Şimdi, aynı şeyi farklı bir ambalajla satmaya çalışıyorlar," diyen Obama, Trump'ın müzakere masasına eli boş döndüğünü ve yeni bir anlaşma için gereken koşulların eskiye göre çok daha zor olduğunu ifade etti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran arasındaki bu gerilim, Orta Doğu'da önemli yansımalara yol açıyor. İran, nükleer programını ilerleterek uranyumu yüzde 60'a kadar zenginleştirdi ve bu oran silah yapımına oldukça yakın. Ayrıca, İran'ın bölgedeki vekil güçleri Yemen, Suriye ve Irak'ta ABD'nin çıkarlarına karşı faaliyet göstermeye devam ediyor. Trump'ın İran'a yönelik baskı politikası, Washington ile Tahran arasında doğrudan bir askeri çatışma riskini de artırıyor. Öte yandan, Avrupalı müttefikler, JCPOA'yı kurtarmak için diplomatik çabalarını sürdürüyor ancak ABD'nin yeniden anlaşmaya dönmesi konusunda somut bir ilerleme kaydedilemedi. Rusya ve Çin ise, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını delerek Tahran ile ticari ilişkilerini geliştiriyor.
Bu çerçevede, Obama'nın açıklamaları sadece eski bir başkanın kişisel görüşü değil, aynı zamanda ABD'nin dış politika yapımında derin bir bölünmenin yansıması. Demokrat Parti içinde JCPOA'ya dönüşü savunanların sayısı artsa da, Cumhuriyetçiler anlaşmayı hâlâ zayıf olarak nitelendiriyor. Biden yönetimi, İran ile dolaylı müzakereler yoluyla anlaşmaya yeniden katılmayı denedi ancak İran'ın talepleri ve bölgesel dinamikler nedeniyle süreç tıkandı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile komşu olması ve enerji ithalatında İran'a bağımlılığı nedeniyle bu gelişmelerden doğrudan etkileniyor. JCPOA'nın çöküşü ve yaptırımların yeniden uygulanması, Türkiye'nin İran ile ticaretini zorlaştırmıştı. Türkiye, ABD'nin tek taraflı yaptırımlarını tanımadığını belirtse de, finansal sistem üzerindeki baskılar nedeniyle ikili ticaret sınırlı kalmıştı. Obama'nın anlaşmayı savunması, Türkiye için anlaşmanın yeniden canlandırılması yönünde bir umut ışığı olarak görülebilir. Ayrıca, İran'ın nükleer programındaki ilerleme, bölgesel istikrarsızlığı artırma potansiyeli taşıyor. Türkiye, bu bağlamda hem komşusu İran'la dengeli ilişkiler kurmayı hem de ABD ile gerilimi yönetmeyi sürdürmek zorunda.
