New York Belediye Başkanlığı için yarışan Sosyalist aday Zohran Mamdani, seçilmesi halinde kentteki 1 milyon kiracı için kiraları dondurma sözü verdi. Ancak bu popülist vaat, emlak sektörü ve uzmanlar tarafından sert eleştirilerle karşılandı. Uyarılara göre, kiraların dondurulması bakım maliyetlerini karşılayamayan ev sahiplerini iflasa sürükleyecek ve binaların bakımsız kalarak çökme riskini artıracak. New York'ta halihazırda kira kontrolleri altındaki 2 milyondan fazla konut bulunuyor ve bunların önemli bir kısmı 1970'lerden kalma eski yapılar. Kira dondurma, bu binaların onarımını daha da zorlaştırarak konut krizini derinleştirebilir.
Kira dondurma vaadi ve arka planı
Mamdani'nin kampanya vaadi, New York'ta kiraları dondurarak 1 milyon kiracının yıllık 3.000 ila 6.000 dolar arasında tasarruf etmesini sağlamayı hedefliyor. Mevcut sistemde, kira kontrollü konutlarda kira artışları her yıl Kira Kılavuz Kurulu tarafından belirleniyor; örneğin 2023'te bir yıllık kiralara yüzde 3,25, iki yıllık kiralara yüzde 2,75 artış uygulandı. Ancak Mamdani bu artışların tamamen durdurulmasını istiyor. Eleştirmenler, kira dondurmanın enflasyon ve artan işletme maliyetleri karşısında ev sahiplerini olumsuz etkileyeceğini belirtiyor. New York Eyaleti Emlak Kurulu başkanı James Whelan, “Kiralar dondurulursa, binaların ısıtma, sıhhi tesisat ve asansör gibi temel bakımları yapılamaz hale gelir. Bu, uzun vadede kiracılar için daha büyük bir konut krizine yol açar” dedi. Ayrıca, dondurma politikasının yeni konut inşasını caydıracağı ve arzı azaltacağı belirtiliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
New York'taki kira dondurma tartışması, küresel çapta yükselen konut maliyetleri ve sosyal konut politikalarıyla doğrudan bağlantılı. Dünya genelinde birçok büyük şehirde benzer talepler yükseliyor. Örneğin, Berlin'de 2020'de uygulanan kira dondurma politikası, Alman Anayasa Mahkemesi tarafından anayasaya aykırı bulunarak iptal edilmişti. Lizbon, Barcelona ve Paris gibi şehirlerde de kira kontrolleri tartışma konusu. Uzmanlar, kısa vadeli popülist çözümlerin uzun vadede konut piyasasını daha da istikrarsızlaştırdığı konusunda uyarıyor. New York özelinde, konut krizi büyük bir şehir sorunu olarak öne çıkıyor. Şehirdeki ortalama kira 3.500 doları aşarken, boş konut oranı yüzde 1'in altında. Mamdani'nin vaadi, özellikle düşük gelirli seçmenler arasında ilgi görse de, ekonomik sürdürülebilirlik açısından sorgulanıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
New York'taki kira dondurma tartışması, Türkiye'de de benzer şekilde gündeme gelen konut krizi ve kira kontrolü politikaları açısından önemli bir örnek teşkil ediyor. Türkiye'de son yıllarda artan kiralar karşısında hükümet, bazı bölgelerde kira artışını yüzde 25 ile sınırlamıştı. Ancak bu tür müdahalelerin arzı daralttığı, kayıt dışılığı artırdığı ve uzun vadede konut piyasasını bozduğu yönünde eleştiriler bulunuyor. New York örneği, kira kontrollerinin yalnızca kısa vadeli bir rahatlama sağladığını, ancak bakım ve yeni inşaat maliyetlerini artırarak krizi derinleştirebileceğini gösteriyor. Türkiye için çıkarılacak ders, konut sorununun arzı artırmaya ve düzenleyici reformlara dayalı kapsamlı politikalarla çözülmesi gerektiğidir. Aksi takdirde, popülist kira kontrolleri hem kiracıları hem de ev sahiplerini zor durumda bırakabilir.
