Norveç Dışişleri Bakanı Espen Barth Eide, cuma günü Reuters'a yaptığı açıklamada, Norveç'in Macaristan ile bir anlaşmaya vardığını ve önceki Macar hükümetiyle yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle durdurulan hibe programının yeniden başlatılacağını duyurdu. Eide, anlaşmanın on yıllık bir aradan sonra gelmesinin altını çizdi. Norveç'in Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) ve Norveç hibeleri kapsamında Macaristan'a sağladığı fonlar, 2014 yılında Macar yetkililerle yaşanan şeffaflık ve yönetim sorunları nedeniyle askıya alınmıştı. Anlaşma, Oslo'nun Budapeşte ile ilişkilerinde yeni bir sayfa açması ve sivil toplum ile bağımsız kurumlara yönelik desteğin yeniden tesis edilmesi açısından önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin arka planı
Norveç, İzlanda ve Lihtenştayn'ın da dahil olduğu AEA ve Norveç hibeleri, Avrupa Birliği'ne üye ülkelerle ekonomik ve sosyal eşitsizlikleri azaltmayı amaçlayan mali katkı mekanizmalarıdır. Macaristan, 2014 yılından bu yana bu fonlardan yararlanamıyordu. Norveç hükümeti, dönemin Macar hükümetiyle fonların dağıtımı ve denetimi konusunda yaşanan anlaşmazlıklar sonucu programı durdurma kararı almıştı. Özellikle sivil toplum kuruluşlarına ayrılan payın azaltılması ve bağımsız denetim mekanizmalarının zayıflatılması, Oslo'nun tepkisini çekmişti. Uzun süren müzakerelerin ardından, Macaristan'ın 2023 yılında kabul ettiği yeni düzenlemeler ve şeffaflık taahhütleri çerçevesinde anlaşma sağlandı. Eide, anlaşmanın her iki taraf için de karşılıklı yarar sağlayacağını belirterek, Macaristan'ın artık hibelerden faydalanabileceğini söyledi. Norveç basınına yansıyan bilgilere göre, yeniden başlatılacak program kapsamında Macaristan'a yaklaşık 100 milyon avro civarında bir kaynak aktarılması bekleniyor; ancak resmi rakamlar henüz açıklanmadı. Hibelerin öncelikli olarak yeşil enerji, araştırma-geliştirme, sivil toplum ve sosyal diyalog alanlarında kullanılması planlanıyor.
Bölgesel veya küresel boyut
Bu gelişme, Avrupa'daki hibelerin siyasi koşullarla ilişkilendirilmesi tartışmalarını yeniden gündeme getiriyor. Norveç, AEA hibelerini bir dış politika aracı olarak kullanarak, alıcı ülkelerde demokratik standartları ve sivil toplumu güçlendirmeyi hedefliyor. Macaristan ile varılan anlaşma, özellikle son yıllarda AB içinde hukukun üstünlüğü ve demokratik gerileme konusunda artan endişelere rağmen, diyalog kanallarının açık tutulmasının bir örneği olarak yorumlanabilir. Öte yandan, Macaristan Başbakanı Viktor Orban'ın Rusya ve Çin ile geliştirdiği yakın ilişkiler, Batılı müttefikler nezdinde rahatsızlık yaratmaya devam ediyor. Norveç'in hamlesi, Macaristan'ı Batı kurumlarına bağlama çabası olarak da okunabilir. Ayrıca, hibelerin yeniden başlaması, Macar sivil toplumunun ve bağımsız medyanın üzerindeki mali baskıyı bir nebze hafifletebilir. Avrupa Komisyonu'nun Macaristan'a yönelik fonları siyasi koşullara bağlaması ve hukukun üstünlüğü mekanizmasını işletmesiyle paralel bir adım olarak görülüyor. Norveç'in bu kararı, diğer bağışçı ülkeler için de bir emsal teşkil edebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Norveç'in Macaristan'a yönelik hibeleri yeniden başlatması, Türkiye'nin AB fonları ve dış yardımlarla ilişkisi açısından dolaylı bir ders niteliğinde. Türkiye, AB'ye aday ülke olarak katılım öncesi mali yardımlardan yararlanıyor; ancak hukukun üstünlüğü ve demokratik standartlar konusundaki endişeler nedeniyle zaman zaman fonların askıya alınması veya kısıtlanması gündeme geliyor. Macaristan örneği, diyalog ve müzakere yoluyla fonların yeniden tesis edilebileceğini gösteriyor. Norveç hibelerinin sivil topluma ayrılan kısmının artırılması, Türkiye'deki sivil toplum kuruluşları için de benzer bir uluslararası desteğin önemini hatırlatıyor. Ayrıca, Avrupa'daki hibelerin jeopolitik bir araç olarak kullanılması, Türkiye'nin dış politikasında Batı ile ilişkilerini dengelerken mali kaynakları nasıl konumlandıracağı sorusunu da akla getiriyor.
