Nijerya Federal Hükümeti, ülkede faaliyet gösteren teknoloji şirketlerinin haber içeriklerini kullanma biçimlerine ilişkin kapsamlı bir soruşturma başlatacağını duyurdu. Nijerya Rekabet ve Tüketiciyi Koruma Komisyonu (FCCPC) tarafından yürütülecek olan inceleme, özellikle Google, Meta (Facebook) ve Twitter gibi platformların yerel haber yayıncılarının içeriklerini adil olmayan koşullarda kullanıp kullanmadığını mercek altına alacak. Karar, Nijerya Gazeteciler Birliği ve çeşitli medya kuruluşlarının uzun süredir dile getirdiği şikayetler üzerine alındı. Soruşturma kapsamında, teknoloji devlerinin haber sitelerinden aldıkları içerikler karşılığında ödeme yapıp yapmadığı, reklam gelirlerinin adil dağıtılıp dağıtılmadığı ve algoritmaların yerel haber kaynaklarını nasıl etkilediği incelenecek.
Gelişmenin arka planı: Afrika'nın en büyük dijital pazarında telif krizi
Nijerya, 200 milyonu aşkın nüfusuyla Afrika'nın en büyük dijital pazarı konumunda bulunuyor. Ülkede internet penetrasyonu hızla artarken, gazeteler ve televizyon kanalları dijital dönüşüme ayak uydurmaya çalışıyor. Ancak birçok yerel haber kuruluşu, teknoloji devlerinin reklam pastasından aslan payını alması nedeniyle gelirlerinin düştüğünü savunuyor. Nijerya'da yayın yapan büyük gazetelerden Vanguard ve The Nation, yıllık raporlarında dijital reklam gelirlerinin yüzde 70'inin Google ve Meta gibi platformlara gittiğini belirtmişti. FCCPC Başkanı Babatunde Irukera yaptığı açıklamada, "Haber içeriği üreten emekçilerin hak ettikleri değeri görmemesi, demokrasimizin temel taşı olan basın özgürlüğünü tehdit ediyor. Bu şirketlerin yerel yayıncılarla nasıl bir ilişki kurduğunu anlamak zorundayız" ifadelerini kullandı.
Soruşturma, Nijerya'nın ardından benzer adımlar atan Avustralya, Kanada ve Fransa gibi ülkelerin izinden gidiyor. Avustralya, 2021 yılında çıkardığı yasayla Google ve Meta'yı haber içerikleri için yayıncılara ödeme yapmaya zorlamış, bu düzenleme küresel çapta örnek teşkil etmişti. Nijerya'nın da benzer bir yasal çerçeve oluşturma hazırlığında olduğu belirtiliyor. FCCPC, soruşturma sürecinde sivil toplum kuruluşları, akademisyenler ve medya temsilcileriyle de istişarelerde bulunacak.
Bölgesel ve küresel boyut: Afrika'da dijital egemenlik mücadelesi
Nijerya'nın bu hamlesi, kıtanın en büyük ekonomisinde dijital egemenlik tartışmalarını yeniden canlandırdı. Afrika genelinde birçok ülke, Batılı teknoloji şirketlerinin yerel içerik üreticilerine karşı haksız rekabet yarattığından şikayet ediyor. Kenya ve Güney Afrika'da da benzer çağrılar yükselirken, Nijerya'nın adımı bölgesel bir model oluşturabilir. Uzmanlar, Nijerya'nın 500 milyar doları aşan internet ekonomisi göz önüne alındığında, bu soruşturmanın sonuçlarının sadece Afrika için değil, gelişmekte olan ülkeler için de emsal teşkil edeceğini belirtiyor. Dünya Medya ve Enformasyon Derneği (WAN-IFRA) tarafından yayımlanan bir raporda, küresel dijital reklam pazarının yüzde 85'inin Google ve Meta tarafından kontrol edildiği, bunun haber medyası üzerinde ciddi bir baskı oluşturduğu vurgulanıyor.
Öte yandan teknoloji şirketleri, yayıncılara zaten trafik ve reklam geliri sağladıklarını savunuyor. Google Nijerya ofisinden yapılan açıklamada, "Haber ekosistemini desteklemek için yayıncılarla yakın işbirliği içinde çalışıyoruz. Nijerya'daki haber sitelerine milyarlarca tıklama yönlendiriyoruz" denildi. Meta ise, Facebook'un haber dağıtımında önemli bir rol oynadığını ve yerel gazeteciler için eğitim programları yürüttüğünü belirtti. Ancak yayıncılar, bu argümanların gerçek gelir adaletsizliğini gizlediğini iddia ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Nijerya'daki bu gelişme, Türkiye'de de benzer tartışmaların yaşandığı bir dönemde gündeme geldi. Türkiye'de Google ve Meta gibi platformların haber içeriklerini kullanımı, Basın İlan Kurumu ve yerel yayıncılar tarafından sıkça eleştiriliyor. 2023'te TBMM'ye sunulan ancak henüz yasalaşmayan dijital medya yasası tasarısı, Nijerya'nın attığı adıma benzer hükümler içeriyor. Türk medya sektörü, dijital reklam gelirlerinin büyük kısmının yabancı platformlara gitmesi nedeniyle ekonomik zorluklarla mücadele ediyor. Nijerya soruşturmasının sonucu, Türkiye'deki yasa koyucular için de önemli bir referans olabilir. Ayrıca Türkiye, Afrika'da artan diplomatik ve ekonomik ilişkileri kapsamında, Nijerya'nın bu girişimini yakından takip etmektedir. Dijital egemenlik konusunda atılacak adımlar, Türkiye'nin Afrika ülkeleriyle teknoloji alanında işbirliği fırsatlarını da etkileyebilir.
