Nijerya, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde Afrika kıtası için iki daimi sandalye ayrılması çağrısında bulundu. Afrika'nın 15 üyeli Konsey'de daimi temsilcisi bulunmuyor. Nijerya hükümeti, bu talebi BM reformu çerçevesinde uluslararası topluma iletti. Konu, BM Genel Kurulu'nda yapılan görüşmelerde gündeme geldi.
Güvenlik Konseyi'nin Yapısı ve Afrika'nın Talepleri
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 5 daimi üye (ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere) ve 10 geçici üyeden oluşuyor. Daimi üyeler veto hakkına sahip. Afrika kıtası, 54 ülkeyle BM üyelerinin yaklaşık %28'ini oluşturmasına rağmen, daimi temsil hakkı bulunmuyor. Geçici üyelikler ise iki yıllık sürelerle ve bölgesel gruplar arasında dönüşümlü olarak dağıtılıyor.
Nijerya'nın talebi, Afrika Birliği'nin 2005 yılında kabul ettiği "Ezulwini Konsensüsü"ne dayanıyor. Bu belge, Afrika'nın en az iki daimi sandalye ve beş geçici sandalye ile temsil edilmesini öngörüyor. Nijerya, Mısır, Güney Afrika ve Senegal gibi ülkeler daimi üyelik için potansiyel adaylar arasında gösteriliyor. Ancak Afrika içinde hangi ülkelerin bu sandalyeleri alacağı konusunda görüş ayrılıkları bulunuyor.
Uluslararası Reform Çabaları ve Zorluklar
BM Güvenlik Konseyi'nin reformu, yıllardır tartışılan ancak somut adım atılamayan bir konu. 2005'te Kofi Annan'ın genel sekreterliği döneminde başlatılan reform süreci, daimi üyelerin statükoyu koruma eğilimi nedeniyle ilerleyemedi. ABD, Rusya ve Çin, veto yetkilerini kaybetmemek için genişleme karşıtı bir tutum sergiliyor. Fransa ve İngiltere ise Afrika ve Güney Amerika için daimi sandalye fikrine sıcak bakıyor ancak veto hakkının korunmasını istiyor.
Nijerya Dışişleri Bakanı Yusuf Tuggar, Eylül 2023'te BM Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada, "Afrika'nın sesi duyulmalı" diyerek reform çağrısını yinelemişti. Tuggar, "Güvenlik Konseyi'nin mevcut yapısı, 1945'in güç dengelerini yansıtıyor. Bugünün dünyası çok kutuplu ve Afrika bu tabloda hak ettiği yeri almalı" ifadelerini kullandı. Benzer şekilde Güney Afrika ve Senegal de reform taleplerini dile getirdi.
BM Genel Sekreteri António Guterres, "Geleceğin Zirvesi" öncesinde yaptığı açıklamada, Güvenlik Konseyi'nin "günümüz gerçeklerini yansıtmadığını" söyledi. Guterres, reformun "acil" olduğunu vurguladı ancak üye ülkeler arasında uzlaşma sağlanamadı. 2024'te yapılan hükümetlerarası müzakerelerde de somut bir sonuç alınamadı.
Afrika İçindeki Rekabet ve Bölgesel Dinamikler
Afrika'nın daimi sandalye talebi, kıta içinde de rekabeti beraberinde getiriyor. Nijerya, nüfus ve ekonomik büyüklük açısından öne çıksa da Mısır, Arap dünyasıyla bağlantıları; Güney Afrika ise BRICS üyeliği ve bölgesel liderlik iddiasıyla öne çıkıyor. Kenya ve Etiyopya gibi ülkeler de reform sürecinde söz sahibi olmak istiyor. Afrika Birliği, ortak bir aday belirleme konusunda henüz uzlaşmaya varamadı.
Öte yandan, geçici üyelik için Afrika'ya ayrılan 3 sandalye, kıta içindeki dengeleri yansıtacak şekilde dağıtılıyor. 2024-2025 döneminde Cezayir, Sierra Leone ve Mozambik geçici üye olarak görev yapıyor. Bu ülkeler, daimi üyelik talebini desteklese de kendi pozisyonlarını koruma çabası içinde.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, BM Güvenlik Konseyi reformunu uzun süredir destekliyor ve "Dünya Beşten Büyüktür" söylemiyle daimi üyelerin veto hakkını eleştiriyor. Ankara, Afrika'nın daimi temsil talebine prensipte olumlu bakıyor; bu durum, Türkiye'nin Afrika açılımı ve çok kutuplu dünya vizyonuyla örtüşüyor. Ancak reform sürecinin tıkanması, Türkiye'nin de içinde bulunduğu "G4" grubunun (Almanya, Brezilya, Hindistan, Japonya) daimi üyelik hedefini de olumsuz etkiliyor. Afrika'ya tanınacak iki sandalye, diğer bölgelerin taleplerini de artırabilir ve Türkiye'nin pozisyonunu zorlaştırabilir. Yine de Ankara, Afrika ülkeleriyle ikili ilişkilerini güçlendirerek reform sürecinde etkili olmaya çalışıyor.
