ABD’de iki partili senatörler tarafından hazırlanan ve üniversite sporlarında köklü bir dönüşüm öngören yasa tasarısı, Amerikan futbolunun efsane koçu Nick Saban’dan destek aldı. Cumhuriyetçi Senatör Ted Cruz ve Demokrat Senatör Maria Cantwell tarafından geçtiğimiz hafta sunulan “Korumadaki Kolej Sporları Yasası” (Protect College Sports Act), ülke genelinde geçerli olacak tek bir standart belirleyerek öğrenci-sporcu haklarını, lisans gelirlerini ve okullar arası rekabeti düzenlemeyi hedefliyor. Tasarı, özellikle sporcuların imaj ve isim haklarından (NIL) elde ettiği gelirlerin adil dağıtılmasını sağlamayı amaçlarken, üniversitelerin mali sürdürülebilirliğini de korumayı öngörüyor. Saban’ın desteği, tasarının spor camiasında ciddi bir yankı uyandırmasına neden oldu. Alabama Üniversitesi’nden emekli olan ve yedi ulusal şampiyonluğu bulunan Saban, yaptığı açıklamada “Bu yasa, üniversite sporlarının geleceği için kritik bir adım. Öğrenci-sporcularımızın haklarını korurken, oyunun ruhunu da muhafaza etmeliyiz” ifadelerini kullandı.
Gelişmenin arka planı
ABD’de üniversite sporları, NCAA (Ulusal Kolej Atletizm Birliği) çatısı altında yürütülüyor ancak son yıllarda sporcuların tazminat talepleri, eyaletler arası farklı uygulamalar ve yargı kararları sistemi zorlamaya başladı. 2021’de ABD Yüksek Mahkemesi, NCAA’in öğrenci-sporculara sınırsız eğitimle ilgili ödeme yapmasının önünü açarken, birçok eyalet sporculara imaj ve isim haklarından (NIL) gelir elde etme hakkı tanıyan yasalar çıkardı. Ancak bu durum, zengin okullar ile daha küçük okullar arasında eşitsizlik yarattı ve bazı eyaletlerde sporcuların yüksek tekliflerle transfer olmasına yol açtı. Cruz-Cantwell tasarısı, federal bir standart getirerek bu kargaşayı sonlandırmayı hedefliyor. Tasarıya göre, sporcular NIL gelirlerinden pay alabilecek ancak okulların doğrudan maaş ödemesi yasaklanacak. Ayrıca, sporcuların eğitimlerini tamamlamalarını teşvik eden bir fon oluşturulması da planlanıyor. NCAA yetkilileri tasarıya temkinli yaklaşırken, sporcuların temsilcileri ise “olumlu ama yetersiz” diyerek daha fazla hak talep ediyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD’de üniversite sporları sadece bir eğitim faaliyeti değil aynı zamanda milyarlarca dolarlık bir endüstridir. NCAA’in yıllık geliri 1 milyar doları aşarken, özellikle Amerikan futbolu ve basketbol turnuvaları büyük televizyon anlaşmaları ve sponsorluk gelirleri sağlıyor. Tasarının kabul edilmesi halinde, bu pazarın işleyişi kökten değişebilir. Özellikle Avrupa’da futbol (soccer) ve basketbol kulüpleri, ABD’deki genç yetenekleri daha erken yaşta cezbetmek için bu gelişmeleri yakından izliyor. Benzer şekilde, Asya ve Ortadoğu’da yaygınlaşan Amerikan futbolu ve basketbol programları da ABD’deki standartlardan etkilenecek. Türkiye’de ise üniversite sporları henüz bu ölçekte bir ticari faaliyet olmasa da, TOBB ve diğer kurumların desteklediği sporcu yetiştirme programları, ABD’deki bu tür düzenlemelerden çıkarılacak derslerle güçlendirilebilir. Özellikle oyuncu hakları ve eğitim-spor dengesi konusundaki modeller, Türk üniversite spor sistemine uyarlanabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme doğrudan Türkiye’yi ilgilendirmese de küresel spor hukuku ve öğrenci-sporcu hakları alanında önemli bir emsal teşkil ediyor. Türkiye’de üniversite sporları genellikle amatör statüde yürütülürken, son yıllarda basketbol ve voleybolda ABD’li kolej sisteminden gelen oyuncuların sayısı artıyor. ABD’de NCAA’in dönüşümü, bu oyuncuların haklarını ve kontratlarını da etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye’nin uluslararası sporcu transferlerindeki konumu göz önüne alındığında, ABD’deki bu yasal düzenleme, Türk spor kulüplerinin işe alım stratejilerini ve oyuncu gelişim programlarını yeniden değerlendirmesine yol açabilir. Öte yandan, Türkiye’nin spor diplomasisi açısından, ABD ile ortak projelerde bu tür yasal çerçevelerin dikkate alınması faydalı olacaktır.
