ABD Başkanı Donald Trump, bu hafta Londra’da düzenlenecek NATO liderler zirvesi öncesinde, Türkiye’yi F-35 savaş uçağı programına yeniden dahil etme niyetiyle ilgili giderek artan bir baskı altına girdi. Cumhuriyetçi Parti’nin önde gelen isimleri ve özellikle İsrail, Ankara’nın Rus yapımı S-400 hava savunma sistemlerini elinde tutması halinde bu adıma karşı çıkıyor. Türkiye’nin 2019’da S-400 alımı nedeniyle programdan çıkarılmasının ardından, Trump yönetiminin bu konuda bir dönüş sinyali vermesi, hem Washington’da hem de bölgede karmaşık bir diplomatik denklemi beraberinde getiriyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD savunma bürokrasisi ve Kongre’deki kilit isimler, Türkiye’nin F-35 programına dönüşünü, ancak S-400 sistemlerinin tamamen kaldırılması veya imha edilmesi koşuluna bağlıyor. Trump ise, NATO müttefiki olarak Türkiye’nin stratejik önemini vurgulayarak, bu konuda daha esnek bir pozisyon alabileceğini ima ediyor. Ancak İsrail, F-35’lerin teknik gizliliği ve bölgesel güvenlik dengesi açısından endişelerini dile getiriyor. Tel Aviv, Ankara’nın S-400’lerle birlikte F-35’lere sahip olmasının, Rus istihbaratına uçağın aviyonik sistemleri hakkında bilgi sağlayabileceği uyarısında bulunuyor.
Amerikan yasalarına göre, CAATSA yaptırımları kapsamında Türkiye’ye F-35 transferi hâlihazırda durdurulmuş durumda. Trump’ın bu yaptırımları aşmak için Kongre onayı gerekiyor, ancak Senato’daki Cumhuriyetçi çoğunluk dahi bu konuda çekimser. Pentagon yetkilileri, Türkiye’nin programa geri dönmesi halinde bir dizi teknik ve siyasi engelin aşılması gerektiğini belirtiyor. Öte yandan Ankara, S-400’leri aktif olarak kullanmasa da, Rusya ile imzalanan sözleşme ve ödenen bedel nedeniyle bu sistemlerden vazgeçmeye yanaşmıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
F-35 meselesi, yalnızca ikili bir anlaşmazlık olmanın ötesinde, NATO’nun geleceği ve transatlantik ilişkiler açısından da kritik bir test niteliği taşıyor. Türkiye’nin ittifak içindeki konumu, S-400 gibi Rus menşeli bir sistemin NATO envanteriyle uyumsuzluğu nedeniyle sorgulanıyor. Bu durum, NATO’nun doğu kanadındaki caydırıcılık stratejisini de etkileyebilir. Özellikle Doğu Akdeniz’deki enerji keşifleri ve Libya’daki askeri varlık, Türkiye’nin ABD ve Avrupalı müttefiklerle ilişkilerinde yeni gerilim alanları yaratıyor.
İsrail cephesinde ise, F-35’lerin bölgesel hava üstünlüğü açısından taşıdığı önem tartışmasız. Tel Aviv, programın güvenliğini ve teknolojik avantajını korumak için lobi faaliyetlerini yoğunlaştırmış durumda. Öte yandan Rusya, S-400 satışıyla NATO içinde ayrışma yaratma stratejisini sürdürüyor. Moskova, Ankara’nın olası bir dönüşünde, ikili savunma işbirliğinde alternatif yollar arayabileceğinin sinyalini veriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türk dış politikasının Batı ile ilişkilerindeki kırılgan dengeyi bir kez daha gözler önüne seriyor. Ankara’nın F-35 programına dönme arzusu, hem savunma sanayiinde modernizasyon ihtiyacından hem de NATO içindeki konumunu güçlendirme çabasından kaynaklanıyor. Ancak S-400’lerin elde tutulması, ABD Kongresi ve İsrail’in sert tutumu nedeniyle kısa vadede gerçekçi görünmüyor. Türkiye’nin bu ikilemi aşmak için alternatif hava savunma çözümlerine (örneğin yerli HISAR sistemleri) yönelmesi veya S-400’leri kullanmayacağına dair bağlayıcı bir taahhüt vermesi gerekebilir. Bu durum, Türkiye’nin Rusya ile ilişkilerinde de yeni bir sınav anlamına geliyor. Sonuç olarak, F-35 krizi, Türkiye’nin bağımsız dış politika arayışı ile ittifak yükümlülükleri arasındaki hassas çizgide ilerlediğini teyit ediyor.
