Dünyaca ünlü akademisyen ve siyaset bilimci Mahmood Mamdani, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'yu açıkça 'savaş suçlusu' olarak nitelendirerek, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (ICC) Netanyahu hakkında çıkardığı tutuklama emrinin ABD tarafından uygulanması gerektiğini söyledi. Mamdani, Orta Doğu'da artan gerilim ve Gazze'deki insani kriz bağlamında yaptığı açıklamada, uluslararası hukukun üstünlüğünün sağlanması için ABD'nin ICC kararlarına saygı göstermesi ve emri infaz etmesi gerektiğini vurguladı. Akademisyenin bu çıkışı, özellikle Filistin meselesinde taraf olan ülkeler ve uluslararası kamuoyunda geniş yankı buldu.
ICC'nin tutuklama emri ve Mamdani'nin argümanları
Uluslararası Ceza Mahkemesi, 2021 yılında Filistin'de işlenen savaş suçlarına ilişkin soruşturma başlatmış ve bu kapsamda İsrail ordusu ve Hamas yetkilileri hakkında delil toplamaya başlamıştı. ICC Başsavcısı Kerim Han, 2023 yılında yaptığı açıklamada, Gazze ve Batı Şeria'da savaş suçları işlendiğine dair makul gerekçeler olduğunu belirtmişti. Ancak ABD, ICC'nin İsrail üzerindeki yargı yetkisini tanımadığını defalarca ifade etmiş ve mahkemenin kararlarına uymayacağını duyurmuştu. Mamdani, bu bağlamda yaptığı açıklamada, 'ICC'nin tutuklama emri sadece bir sembol değil, uluslararası hukukun işleyişinin temelidir. ABD'nin bu emri görmezden gelmesi, küresel adalet sistemine onarılmaz bir darbe vuracaktır' ifadelerini kullandı. Mamdani ayrıca, Netanyahu'nun Gazze'deki askeri operasyonlarda sivil hedeflere yönelik saldırıları ve ablukayı sürdürmesinin savaş suçu kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savundu.
Mamdani'nin açıklamaları, özellikle Güney Afrika'nın İsrail'e karşı Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiği gerekçesiyle Uluslararası Adalet Divanı'na (UAD) başvurması ve UAD'nin İsrail'e soykırımı önlemek için ihtiyati tedbir kararı almasıyla aynı döneme denk geldi. UAD, 26 Ocak 2024'te aldığı kararda, İsrail'in Gazze'deki Filistinlilere yönelik soykırım eylemlerini önlemesi ve insani yardım girişine izin vermesi gerektiğine hükmetmişti. Bu karar, uluslararası hukuk çevrelerinde büyük yankı uyandırmış ve İsrail'in uluslararası alanda yalnızlaşmasına yol açmıştı.
Bölgesel ve küresel boyut: ABD'nin tutumu ve uluslararası hukuk
Mamdani'nin çağrısı, ABD'nin ICC karşısındaki tutumunu bir kez daha gündeme taşıdı. ABD, ICC'nin kuruluş anlaşmasını imzalamamış ve 2002 yılında kabul edilen Amerikan Vatandaşlarının Korunması Yasası (American Service-Members' Protection Act) ile ICC'nin Amerikan vatandaşları üzerinde yargı yetkisi kullanmasını engellemişti. Trump yönetimi döneminde ICC yetkililerine yaptırım uygulayan ABD, Biden yönetimi altında bu yaptırımları kaldırmış olsa da mahkemenin İsrail üzerindeki yargı yetkisine karşı çıkmaya devam ediyor. Mamdani, 'ABD, uluslararası hukukta çifte standart uyguluyor; Rusya ve Çin'e yaptırım uygularken müttefiki İsrail'i koruyor' eleştirisinde bulundu. Bu durum, uluslararası toplumda adalet algısını zedelerken, Filistin meselesinde taraf olan ülkelerin ABD'ye yönelik güvenini azaltıyor.
Öte yandan, Mamdani'nin açıklamaları Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler'de de yankı buldu. Birçok AB üyesi ülke, ICC kararlarına saygı gösterilmesi gerektiğini belirtirken, bazı ülkeler İsrail'e yönelik yaptırımların artırılması çağrısında bulundu. BM İnsan Hakları Konseyi ise Gazze'deki durumu araştırmak üzere özel bir komisyon kurdu. Mamdani'nin çağrısı, bu çabaların hızlandırılmasına katkı sağlayabilir. Ancak analistler, ABD'nin ICC tutuklama emrini uygulamasının kısa vadede olası görünmediğini, zira bunun İsrail-ABD ilişkilerinde onarılmaz bir krize yol açacağını belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Filistin meselesinde uzun süredir Filistin yönetimini desteklemekte ve İsrail'in Gazze'deki saldırılarını kınamaktadır. Mamdani'nin ICC çağrısı, Türkiye'nin uluslararası hukuk çerçevesinde Filistin davasına verdiği desteğin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Türkiye, ICC'nin yargı yetkisini tanıyan ülkeler arasında olmasa da, BM ve diğer uluslararası platformlarda Filistin'e yönelik adalet arayışlarını desteklemektedir. Bu gelişme, Türkiye'nin bölgesel aktörlerle ilişkilerinde Filistin meselesini ön planda tutma politikasını güçlendirebilir. Ayrıca, Mamdani gibi etkili bir akademisyenin çağrısı, uluslararası kamuoyunda Türkiye'nin pozisyonunu meşrulaştırabilir. Ancak Türkiye'nin, ABD ve İsrail ile olan ekonomik ve siyasi ilişkilerini dengelemesi gerektiği unutulmamalıdır. Bu bağlamda, Türkiye'nin hem Filistin davasına destek verme hem de bu desteği aşırıya kaçmadan sürdürme arasında hassas bir denge gözetmesi beklenmektedir.
