Malezya, Endonezya'daki orman yangınlarından kaynaklanan yoğun dumanın ülkeyi etkisi altına alması üzerine okulları kapatma kararı aldı. Kuala Lumpur yönetimi, Hava Kirletici Endeksi'nin (API) başkent ve çevresinde "sağlıksız" seviyelere ulaşması nedeniyle eğitime ara verdi. Yetkililer, halkı açık havada maske takmaya ve fiziksel aktivitelerden kaçınmaya çağırdı. Bu karar, Güneydoğu Asya'da her yıl tekrarlanan sınır aşan duman krizinin son halkası olarak bölgedeki çevresel ve siyasi gerilimleri yeniden gündeme taşıdı.
Sınır Aşan Duman Krizi: Neden ve Nasıl?
Endonezya'nın Sumatra ve Kalimantan adalarında, kuru sezon olarak bilinen temmuz-ekim aylarında çıkan orman yangınları, geniş arazilerin tarım amacıyla yakılmasıyla büyüyor. Bu yöntem, yasadışı olmasına rağmen özellikle palmiye yağı ve kağıt hamuru plantasyonları için arazi açmak amacıyla yaygın şekilde kullanılıyor. Yangınlardan çıkan duman, hakim rüzgarlarla Malezya, Singapur ve Güney Tayland'a taşınıyor. Malezya'da API ölçeği 0-50 arası iyi, 51-100 orta, 101-200 sağlıksız, 201-300 çok sağlıksız, 300 üzeri tehlikeli olarak sınıflandırılıyor. Son günlerde Kuala Lumpur ve çevresinde API değerlerinin 150-200 bandına ulaştığı, bazı bölgelerde 200'ü aştığı bildirildi.
Malezya Eğitim Bakanlığı, API 200'ü aştığında okulların tatil edilmesi kuralı çerçevesinde karar aldı. Başkent Kuala Lumpur dışında Selangor, Putrajaya ve Sarawak eyaletlerinde de okullar kapalı. Havayolu şirketleri, görüş mesafesinin düşmesi nedeniyle bazı uçuşlarda rötar ve iptaller yaşandığını duyurdu. Sağlık Bakanlığı, özellikle çocuklar, yaşlılar ve solunum rahatsızlığı olanlar için uyarı yayınladı; maske dağıtımı yapıldı.
Bölgesel ve Uluslararası Yansımalar
Bu kriz, Güneydoğu Asya ülkeleri arasında 1997'deki büyük duman felaketinden bu yana zaman zaman alevlenen diplomatik bir sorun. Malezya ve Singapur, Endonezya'yı yangınlarla etkin mücadele etmemekle suçlarken, Endonezya kendi topraklarında egemenlik vurgusu yaparak dış müdahaleyi reddediyor. 2002'de imzalanan ASEAN Sınır Aşan Duman Kirliliği Anlaşması, bağlayıcı yaptırımlar içermediği için etkisiz kalmakla eleştiriliyor. Endonezya, bazı yıllarda yangınlarla mücadele için asker ve helikopter konuşlandırsa da kalıcı çözüm sağlanamadı.
Uzmanlar, iklim değişikliğinin kuraklık sürelerini uzatması ve El Nino gibi hava olaylarının etkisiyle yangın mevsiminin daha da şiddetlenebileceği uyarısında bulunuyor. Bölge ekonomileri için duman, turizm, havacılık ve tarım sektörlerinde ciddi kayıplara yol açıyor. Ayrıca karbon salınımı küresel ısınmayı körüklüyor; Endonezya yangınları bazen dünyanın en büyük karbon kaynaklarından biri haline geliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Güneydoğu Asya'daki bu çevresel krize coğrafi olarak uzak olsa da, benzer sınır aşan kirlilik sorunlarıyla karşı karşıya. Özellikle Suriye ve Irak'taki yangınlar, toz taşınımı ve sanayi kirliliği zaman zaman Türkiye'nin güneydoğusunu etkiliyor. Ayrıca Türkiye, orman yangınlarıyla mücadelede son yıllarda büyük yangınlar yaşadı; 2021'deki Akdeniz yangınları kamuoyunda derin iz bıraktı. Bu haber, iklim değişikliğinin sınır tanımadığını ve bölgesel işbirliğinin önemini gösteriyor. Türkiye, hem kendi yangın yönetimi kapasitesini güçlendirmeli hem de uluslararası çevre anlaşmalarında aktif rol alarak benzer krizlerin önlenmesine katkı sağlamalı.
