On yılı aşkın bir süredir, bir grup Macar Holokost mağduru, II. Dünya Savaşı sırasında Yahudilerin Auschwitz-Birkenau'ya taşınmasında kullanılan Macaristan Ulusal Demiryolu'na (MÁV) karşı ABD mahkemelerinde dava açabilmek için hukuki bir savaş yürütüyor. Hayatta kalanlar ve aileleri, demiryolu şirketinin soykırımdaki rolü nedeniyle tazminat ve adalet talep ediyor. Ancak yabancı devlet dokunulmazlığı yasaları ve yıllar süren temyiz süreçleri nedeniyle dava henüz sonuçlanmadı.
Macar Demiryollarının Holokost'taki Rolü
1944 yılında, Nazi işgali altındaki Macaristan'da yaklaşık 437 bin Yahudi, MÁV tarafından işletilen trenlerle Auschwitz toplama kampına gönderildi. Bu, Macar Yahudi cemaatinin yaklaşık yüzde 70'ini oluşturuyordu. Demiryolu şirketi, bu nakliyeleri organize etmek ve yürütmek için Nazi yetkilileriyle iş birliği yapmakla suçlanıyor. Davacılar, MÁV'ın bu süreçte aktif bir rol oynadığını ve soykırımın önemli bir parçası olduğunu iddia ediyor.
ABD'de açılan dava, 2010 yılında New York'ta bir federal mahkemede başlatıldı. Davacılar, 1789 tarihli Yabancıların Haksız Fiil Statüsü (Alien Tort Statute) kapsamında tazminat talep ediyor. Ancak Macaristan hükümeti, yabancı devlet dokunulmazlığı gerekçesiyle davanın reddedilmesi için defalarca girişimde bulundu. Amerikan mahkemeleri, bazı durumlarda yabancı devletlere ait şirketlerin ticari faaliyetlerinden sorumlu tutulabileceğine hükmetti, ancak bu dava henüz esastan görüşülmedi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu dava, Holokost tazminatları ve yabancı devletlerin yargı bağışıklığı konusunda önemli bir emsal teşkil edebilir. Dünya genelinde Holokost mağdurları ve aileleri, benzer davalarla savaş sonrası adalet arayışını sürdürüyor. Özellikle Doğu Avrupa'da, devlet kurumlarının savaş suçlarına katılımına ilişkin davalar hukuki olarak karmaşık bir alan oluşturuyor. Mahkemenin nihai kararı, tarihsel adalet ve tazminat talepleri açısından küresel bir etki yaratabilir. Ayrıca, ABD ile Macaristan arasındaki diplomatik ilişkileri de etkileyebilecek potansiyele sahip.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Holokost ve soykırım davalarının uluslararası hukuktaki yerine ilişkin benzer tartışmalara yabancı değil. Ermeni Soykırımı iddiaları ve Türkiye'ye karşı açılan tazminat davaları, bu tür hukuki süreçlerin diplomatik etkilerini göstermektedir. Macar Holokost davasının sonucu, yabancı devlet dokunulmazlığı ve tarihsel sorumluluk konularında emsal teşkil edebilir. Ayrıca, Türkiye'nin ABD ile ilişkilerinde benzer hukuki argümanların kullanılabileceği göz önünde bulundurulduğunda, davanın yakından takip edilmesi stratejik önem taşıyor.
