Güneydoğu Asya'nın küçük ülkesi Laos, zengin su kaynaklarını kullanarak enerji ihracatında bölgesel bir güç haline gelme hayali kuruyor. Ancak onlarca barajın inşa edilmesiyle birlikte ülke, hem ağır bir dış borç yükü altına girdi hem de çevresel ve sosyal sorunlarla karşı karşıya kaldı. Laos hükümetinin 'Güneydoğu Asya'nın pili' olma vizyonu, bugün ekonominin temel yapı taşlarından birini oluştursa da, bu politikanın bedeli giderek daha belirgin hale geliyor.
Barajların Yükselişi ve Borç Sarmalı
Laos, 2000'li yılların başından itibaren hidroelektrik potansiyelini değerlendirmek için yoğun bir baraj inşa programı başlattı. Ülkedeki 50'den fazla baraj, başta Tayland, Vietnam, Kamboçya ve Çin olmak üzere komşu ülkelere elektrik satmayı hedefliyor. Enerji ihracatı, Laos'un gayri safi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 30'unu oluşturuyor ve bu gelir, ülkenin en büyük döviz kaynağı konumunda. Ancak bu barajların inşası için alınan krediler, Laos'un dış borcunu 2015'te 4,5 milyar dolardan 2023'te 11 milyar doların üzerine çıkardı. Uluslararası Para Fonu'na göre ülkenin borç servisi, ihracat gelirlerinin neredeyse tamamını tüketiyor.
Baraj projelerinin büyük bölümü Çinli ve Taylandlı şirketler tarafından finanse ediliyor. Özellikle Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında verilen krediler, Laos'un Pekin'e olan bağımlılığını artırdı. Ekonomistler, ülkenin borç sürdürülebilirliğinin risk altında olduğunu belirtirken, Laos hükümeti 2022'de resmen borç yapılandırması talebinde bulundu. Buna rağmen Çin ile yapılan müzakereler henüz bir anlaşmayla sonuçlanmadı.
Çevresel ve Sosyal Bedel
Barajların getirdiği bir diğer sorun ise çevresel ve sosyal etkiler. Özellikle Mekong Nehri üzerine inşa edilen barajlar, nehrin doğal akışını değiştirerek aşağı havzadaki tarım alanlarını ve balıkçılığı olumsuz etkiliyor. Kamboçya ve Vietnam, Laos barajlarının kendi ekosistemlerine zarar verdiği konusunda sık sık şikayetlerde bulunuyor. Bunun yanı sıra, baraj inşaatları sırasında binlerce kişi yer değiştirmek zorunda kaldı; bu da etnik azınlıkların yaşadığı kırsal bölgelerde toplumsal huzursuzluğa yol açtı. 2018'de bir barajın çökmesi sonucu 71 kişinin öldüğü felaket, projelerin yeterli denetimden yoksun olduğunu ortaya koydu.
Uluslararası çevre örgütleri, Laos'un sürdürülebilir enerji politikaları benimsemesi gerektiğini vurguluyor. Ancak hükümet, kısa vadeli mali ihtiyaçlar ve büyüme hedefleri nedeniyle mevcut stratejiyi değiştirmeye yanaşmıyor. Ülkenin enerji bakanı, Temmuz 2024'te yaptığı açıklamada, 'Barajlar ülkemiz için bir lütuf; onlarsız ekonomik kalkınma mümkün değil' ifadelerini kullandı.
Bölgesel Enerji Dengesi ve Gelecek Perspektifi
Laos'un enerji ihracatı, Güneydoğu Asya'da artan talep karşısında stratejik bir öneme sahip. ASEAN ülkelerinin enerji tüketiminin önümüzdeki 10 yılda yüzde 50 artması beklenirken, Laos temiz enerji kaynağı olarak hidroelektriğe yatırım yapmaya devam ediyor. Ancak bölge ülkeleri, Laos barajlarının yarattığı sınır aşan etkiler nedeniyle enerji ticaretinde daha sıkı çevresel standartlar talep ediyor. Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN), 2023'te ortak bir hidroelektrik protokolü geliştirmeye çalışsa da, Laos'un itirazları nedeniyle ilerleme sağlanamadı.
Bu çıkmaz, Laos'un enerji ihracatına bağımlı ekonomisini daha da kırılgan hale getiriyor. Uzmanlar, Laos'un borç krizini çözmek için hidroelektrik dışında turizm ve tarım gibi sektörleri çeşitlendirmesi gerektiğini söylüyor. Ancak küresel faiz oranlarının yüksek seyrettiği bir ortamda, yeni yatırım çekmek zor görünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Laos'un enerji ve borç krizi, Türkiye için doğrudan bir etki yaratmasa da, gelişmekte olan ülkelerin kalkınma finansmanındaki kırılganlıklarına ışık tutuyor. Türkiye, büyük altyapı projelerini borçla finanse eden benzer bir model izliyor; bu nedenle Laos örneği, sürdürülebilir borç yönetiminin önemini hatırlatıyor. Ayrıca Güneydoğu Asya’da Çin’in artan etkisi, Türkiye’nin Asya-Pasifik’teki denge arayışı açısından dikkatle izlenmeli. Türkiye, enerji alanında kendi hidroelektrik ve yenilenebilir projelerini yürütürken, Laos’un yaşadığı çevresel ve sosyal sorunlardan ders çıkarabilir.
