Küresel çapta yerinden edilen insan sayısı, on yıl aradan sonra ilk kez düşüş kaydetti. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) verilerine göre, 2023 yılı sonu itibarıyla dünya genelinde zorla yerinden edilen kişi sayısı 114 milyona geriledi. Bu rakam, bir önceki yıl kaydedilen 117,6 milyonluk tarihi zirveye kıyasla yaklaşık 3,6 milyonluk bir azalmaya işaret ediyor. Dünya Mülteci Günü'nde yayımlanan AJLabs analizi, bu düşüşün arkasındaki temel itici güçleri mercek altına alıyor.
Düşüşün ardındaki temel faktörler
Rapora göre, yerinden edilme sayısındaki azalmanın en önemli nedeni, milyonlarca insanın kendi isteğiyle veya güvenlik koşullarının iyileşmesi sonucu evlerine dönmesi oldu. Özellikle Etiyopya'nın Tigray bölgesinde 2022'de imzalanan barış anlaşması, bölgedeki çatışmaları sona erdirerek yaklaşık 1,5 milyon kişinin evine dönmesini sağladı. Benzer şekilde, Myanmar'da Arakan eyaletindeki çatışmaların geçici olarak durması, yüz binlerce Rohingya'nın Bangladeş'teki kamplardan geri dönmesine imkan tanıdı. Ancak UNHCR, bu dönüşlerin çoğunun gönüllü olmadığını ve bir kısmının hâlâ kırılgan koşullar altında gerçekleştiğini vurguluyor.
Ayrıca, iklim değişikliğine bağlı afetlerin neden olduğu yerinden edilmelerde de geçici bir düşüş yaşandı. 2023 yılında La Niña etkisinin zayıflaması, Güney Asya ve Afrika Boynuzu'ndaki sel ve kuraklık kaynaklı yer değiştirmeleri azalttı. Ancak uzmanlar, bu durumun geçici olduğunu ve küresel ısınmanın etkisiyle önümüzdeki yıllarda iklim mültecilerinin sayısının artacağını belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Küresel düşüşe rağmen, bazı bölgelerde yerinden edilme krizi derinleşmeye devam ediyor. Sudan'da Nisan 2023'te başlayan iç savaş, 7 milyondan fazla insanı yerinden ederken, bu ülkeyi dünyanın en büyük yerinden edilme krizlerinden birine sürükledi. Gazze'de İsrail'in saldırıları nedeniyle yaklaşık 1,7 milyon Filistinli evlerini terk etmek zorunda kalırken, Ukrayna'da savaşın devam etmesi 6 milyondan fazla kişinin ülke içinde yer değiştirmesine neden oldu. UNHCR, çatışmaların sona ermediği bölgelerde insani yardım ihtiyacının her geçen gün arttığını ve uluslararası toplumun bu krizlere kalıcı çözümler bulması gerektiğini ifade ediyor.
Veriler, yerinden edilmenin yalnızca savaş ve çatışmalardan değil, aynı zamanda ekonomik eşitsizlik, iklim değişikliği ve siyasi baskılardan da kaynaklandığını gösteriyor. Küresel Güney ülkeleri, dünyadaki mültecilerin yüzde 75'ine ev sahipliği yaparken, bu ülkelerin kaynakları giderek tükeniyor. BM, gelişmiş ülkeleri mülteci kabul kotlarını artırmaya ve yerinden edilmenin temel nedenleriyle mücadele etmeye çağırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Küresel yerinden edilme sayısındaki düşüş, Türkiye açısından doğrudan bir etki yaratmasa da, mülteci politikaları bağlamında önemli sinyaller veriyor. Türkiye, halihazırda 3,6 milyondan fazla Suriyeli mülteciye ev sahipliği yaparak dünyanın en büyük mülteci nüfusunu barındırıyor. Gönüllü geri dönüşlerdeki artış, Suriyeliler için de benzer bir umut ışığı oluşturabilir; ancak Suriye'deki istikrarsızlık ve altyapı eksiklikleri bu süreci yavaşlatıyor. Bölgesel çatışmaların devam etmesi, Türkiye'nin insani yardım yükünü artırırken, AB ile ilişkilerde mülteci konusu kilit bir unsur olmaya devam ediyor. Türkiye, bu alanda uluslararası iş birliğini güçlendirmek ve sürdürülebilir çözümler geliştirmek zorunda.
