Kurbağalar, semenderler, çamur balıkları ve dikenli balıklar gibi küçük balıklar, yusufçuklar, su böcekleri ve su salyangozları: Bu canlılar, dünya genelinde yüzlerce hayvan türünün yaşam alanı olan göletlerin sadece birkaç sakini. Ancak The Guardian'ın editör yazısına göre, bu küçük tatlı su birikintileri, kirlenen nehirler ve denizler kadar ilgi görmüyor. Oysa göletler, biyolojik çeşitlilik için hayati bir rol oynuyor. Editör, bu nedenle göletlerin kendine özgü bir yasal korumaya kavuşturulması gerektiğini savunuyor. Birleşik Krallık'ta son 100 yılda göletlerin yarısından fazlasının yok olduğu veya bakımsızlıktan bozulduğu belirtiliyor. Bu durum, sadece İngiltere'ye özgü değil; küresel ölçekte tatlı su ekosistemlerinin karşı karşıya olduğu tehdidin bir göstergesi.
Göletlerin ekolojik önemi ve karşılaştıkları tehditler
Göletler, nehirler ve göller kadar büyük ve görkemli olmasalar da, ekosistemlerin devamlılığı açısından kritik bir öneme sahiptir. Bu küçük su kütleleri, su döngüsünün düzenlenmesine yardımcı olur, su taşkınlarını kontrol eder ve yer altı sularının beslenmesine katkıda bulunur. Ayrıca, birçok böcek, amfibi ve bitki türü için benzersiz yaşam alanları sunar. Örneğin, yusufçuklar ve kızböcekleri yaşam döngülerinin büyük bir kısmını suda geçirir; su böcekleri ve salyangozlar ise suyun temizlenmesine yardımcı olur. Ancak bu zengin ekosistemler, yoğun tarım, kentleşme, kirlilik ve iklim değişikliğinin etkileriyle hızla yok oluyor.
The Guardian'ın aktardığı verilere göre, Birleşik Krallık'ta 1940'lardan bu yana göletlerin büyük bir kısmı ya tamamen yok oldu ya da bakımsızlıktan kurudu. Benzer bir tablo, Avrupa genelinde de gözlemleniyor. Avrupa Birliği'nin Su Çerçeve Direktifi'ne rağmen, üye ülkelerdeki göletlerin çoğu iyi durumda değil. Türkiye'de ise tarımsal sulama ve yanlış arazi kullanımı nedeniyle birçok doğal gölet kurumakla karşı karşıya. Özellikle İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde, yeraltı sularının aşırı kullanımı göletlerin beslenmesini azaltıyor.
Yasal koruma eksikliği ve gelecek perspektifi
The Guardian'ın vurguladığı temel sorun, göletlerin korunmasına yönelik özel bir yasal düzenlemenin bulunmaması. Mevcut çevre yasaları genellikle nehirler ve göller gibi büyük su kütlelerini kapsarken, göletler çoğu zaman yasal tanımların dışında kalıyor. Bu nedenle, göletlerin korunması için hem ulusal hem de uluslararası düzeyde yeni bir yasal çerçeveye ihtiyaç duyuluyor. Uzmanlar, göletlerin restorasyonunun, iklim değişikliğiyle mücadelede de önemli bir araç olabileceğini belirtiyor. Göletler, karbon depolama kapasiteleri sayesinde atmosferdeki karbondioksit miktarının azaltılmasına katkı sağlayabilir.
Dünya genelinde göletlerin korunmasına yönelik çeşitli girişimler mevcut. Örneğin, Birleşik Krallık'ta 2018'de başlatılan "Milyon Gölet Projesi" gibi restorasyon çalışmaları umut verici. Türkiye'de de son yıllarda bazı sivil toplum kuruluşları, doğal göletlerin korunması ve restore edilmesi için projeler yürütüyor. Ancak bu çabaların yaygınlaştırılması ve yasal güvence altına alınması gerekiyor. En son yapılan Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Konferansı'nda (COP15) alınan kararlar, göletlerin de içinde bulunduğu iç su ekosistemlerinin korunmasına yönelik küresel bir farkındalık yarattı. Ancak, bu kararların uygulanması için ülkelerin somut adımlar atması şart.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı oldukça hassas bir bölgede yer alıyor. Kuraklık, tarımsal üretimi tehdit ederken, doğal göletlerin kuruması biyolojik çeşitliliği de olumsuz etkiliyor. Türkiye'nin bu küresel soruna kayıtsız kalmaması, sadece çevresel açıdan değil, tarımsal sürdürülebilirlik ve kırsal kalkınma açısından da kritik önem taşıyor. Göletlerin korunmasına yönelik yasal bir çerçevenin oluşturulması, Türkiye'nin Su Çerçeve Direktifi'ne uyum sürecini hızlandırabilir ve AB sürecinde de olumlu bir adım olarak değerlendirilebilir. Ayrıca, göletlerin rekreasyonel ve ekoturizm potansiyeli göz önüne alındığında, bu ekosistemlerin korunması yerel ekonomilere de katkı sağlayabilir. Sonuç olarak, göletlerin korunması hem Türkiye'nin doğal mirası hem de küresel iklim hedefleri açısından stratejik bir öncelik olmalıdır.
