Bangladeş, yıllardır kontrol altında tutulan kızamık hastalığında dramatik bir artışla karşı karşıya. Ülkede 2023'te bildirilen vaka sayısı, bir önceki yıla kıyasla yüzde 300'den fazla arttı. Uzmanlar, bu patlamanın tek bir bölgesel başarısızlıktan değil, yıllara yayılan sistemik erozyondan kaynaklandığını vurguluyor. Aşı tedarikindeki aksaklıklar, soğuk zincir lojistiğindeki yetersizlikler ve toplumsal aşı karşıtlığı, milyonlarca çocuğu korumasız bıraktı. Bangladeş, dünyanın en yoğun nüfuslu ülkelerinden biri olarak, salgının hızla yayılabileceği bir zemin sunuyor.
Salgının Arkasındaki Sistemik Kırılmalar
Bangladeş'in kızamıkla mücadelesindeki çöküş, üç temel sorunda düğümleniyor: talep, arz ve kurumsal kapasite. Talep tarafında, Covid-19 pandemisi sırasında aşı kampanyalarının durması ve aşı karşıtlığının artması, aşılama oranlarını kritik eşiğin altına düşürdü. Pandemi öncesi yüzde 95'in üzerinde olan aşılama oranı, bazı bölgelerde yüzde 70'lere geriledi. Arz tarafında ise Bangladeş, aşılarını büyük ölçüde Hindistan'dan ithal ediyordu. Hindistan'ın pandemi sırasında aşı ihracatını durdurması, Bangladeş'i acil tedarik arayışına itti. UNICEF ve DSÖ'nün desteğiyle aşı temini sağlansa da, soğuk zincirdeki kırılmalar (elektrik kesintileri, yetersiz depolama) aşıların etkinliğini azalttı. Kurumsal zafiyet ise en kritik halkayı oluşturdu: yerel sağlık merkezlerinde kayıt tutma ve takip sistemlerinin yetersizliği, salgının erken tespitini imkansız hale getirdi.
DSÖ verilerine göre, dünya genelinde 2023'te bildirilen kızamık vakaları 9 milyona yaklaştı ve 136 bin kişi hayatını kaybetti. Bangladeş, bu küresel tabloda en kırılgan ülkelerden biri olarak dikkat çekiyor. Ülkenin sağlık bütçesinin gayri safi yurtiçi hasılaya oranı sadece yüzde 2,6; bu da salgınla mücadele için ayrılan kaynakların yetersizliğini gösteriyor. Aşıya erişimdeki eşitsizlik, yoksul kesimleri daha fazla etkiliyor; başkent Dakka'daki gecekondularda aşılama oranı yüzde 50'nin altına düşmüş durumda.
Küresel Bağışıklık Çöküşü: Ekonomik ve Sosyal Boyut
Bangladeş'teki kızamık patlaması, aslında küresel bir uyarı niteliği taşıyor. Pandemi sonrası dönemde dünya genelinde rutin aşılama programları kesintiye uğradı. Gavi aşı ittifakının raporuna göre, 2020-2022 arasında 67 milyon çocuk hiç aşılanamadı. Bu 'bağışıklık boşluğu', kızamık gibi yüksek bulaşıcılığa sahip hastalıklar için ideal bir üreme zemini oluşturuyor. Kızamık, bir kişinin 12-18 kişiye bulaştırabildiği 'süper bulaşıcı' bir virüs; bu nedenle nüfusun yüzde 95'inin bağışık olması gerekiyor. Oran düştüğünde, salgın kaçınılmaz hale geliyor.
Küresel boyutta, salgınların ekonomik maliyeti çok yüksek. DSÖ, kızamık salgınlarının tedavi ve kayıp iş gücü maliyetinin yılda 1 milyar doları aştığını tahmin ediyor. Bangladeş özelinde, salgın sağlık sistemini çökertme noktasına getirdi; hastanelerde yatak doluluk oranı yüzde 120'ye ulaştı. Ayrıca, kızamık bağışıklık sistemini zayıflatarak diğer enfeksiyonlara karşı duyarlılığı artırıyor; bu da ölüm oranlarını daha da yükseltiyor. Sivil toplum kuruluşları, acil müdahale çağrıları yaparken, Bangladeş hükümeti kısmi kapanma önlemleri almak zorunda kaldı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bangladeş'teki kızamık krizi, Türkiye için dolaylı ama önemli dersler içeriyor. Birincisi, aşı tedarik zincirindeki kırılganlıklar: Türkiye, aşılarını büyük ölçüde yurtiçinde üretse de, hammadde ve lojistikte dışa bağımlı. Bangladeş örneği, soğuk zincir ve depolama altyapısının sürekli iyileştirilmesi gerektiğini gösteriyor. İkincisi, aşı karşıtlığıyla mücadele: Türkiye'de son yıllarda aşı reddi oranı artsa da, henüz kritik eşikte değil. Ancak toplumsal farkındalık kampanyaları ve sağlık okuryazarlığı projeleri, Bangladeş'te yaşanan çöküşü önleyebilir. Üçüncüsü, bölgesel istikrar: Bangladeş'teki salgın kontrol altına alınamazsa, komşu ülkelere ve Güney Asya'ya yayılma riski taşıyor. Türkiye, bu bölgede artan insani yardım ve sağlık diplomasisi faaliyetleriyle, hem kendi sınırlarını koruyabilir hem de küresel sağlık güvenliğine katkı sağlayabilir. Salgınların sınır tanımadığı gerçeği, aşılamanın sadece ulusal değil, küresel bir sorumluluk olduğunu hatırlatıyor.
