Rusya ve Ukrayna'nın Karadeniz'deki limanlara, altyapıya ve gemilere yönelik karşılıklı saldırıları, buğday ve mısır gibi temel tahıl ürünlerinin sevkiyatını ciddi şekilde aksatıyor. İki ülke arasındaki çatışmanın denizdeki boyutu, küresel gıda fiyatlarını yükseltirken, özellikle gelişmekte olan ülkelerde gıda kıtlığı endişelerini artırıyor. Karadeniz, dünya tahıl ticaretinin yaklaşık %12'sinin gerçekleştiği kritik bir geçiş noktası olarak öne çıkıyor.
Gelişmenin Arka Planı
Rusya, 2022 yılında başlattığı tam ölçekli işgalin ardından Ukrayna limanlarını ablukaya almış, ardından Birleşmiş Milletler ve Türkiye'nin arabuluculuğuyla imzalanan Tahıl Koridoru Anlaşması ile Ukrayna tahılının güvenli bir şekilde sevk edilmesi sağlanmıştı. Ancak 2023 yılının Temmuz ayında Rusya'nın anlaşmadan çekilmesi, Karadeniz'deki gerilimi yeniden tırmandırdı. Rusya, Ukrayna'nın tahıl ihracatını engellemek için limanlara ve tahıl depolarına yönelik saldırılarını yoğunlaştırırken, Ukrayna da Rusya'nın Karadeniz'deki askeri gemilerine ve liman tesislerine yönelik insansız hava aracı ve deniz drone'ları ile saldırılar düzenliyor.
Özellikle Odesa ve Çornomorsk gibi Ukrayna'nın önemli tahıl limanları, Rus saldırılarının hedefi olurken, Ukrayna güçleri de Kırım'daki Rus deniz üssüne ve Kerç Köprüsü'ne yönelik saldırılarla karşılık veriyor. Bu karşılıklı saldırılar, ticari gemilerin bölgede güvenli bir şekilde seyretmesini neredeyse imkânsız hale getiriyor. Sigorta şirketleri, bölgedeki gemiler için primleri katlayarak artırırken, bazı nakliye şirketleri rotalarını değiştirmek zorunda kalıyor.
Ukrayna, alternatif olarak Tuna Nehri üzerindeki limanlara ve demiryolu bağlantılarına yönelse de bu yolların kapasitesi Karadeniz'deki ana limanların çok altında kalıyor. Örneğin, 2023 yılında Ukrayna'nın tahıl ihracatı, savaş öncesine göre yaklaşık %30 azaldı. Bu düşüş, özellikle Orta Doğu ve Afrika'daki ithalatçı ülkeleri olumsuz etkiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Karadeniz'deki güvensizlik ortamı, sadece Ukrayna ve Rusya'yı değil, aynı zamanda bölgeye kıyısı olan Romanya, Bulgaristan ve Türkiye'yi de etkiliyor. Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi gereği savaş gemilerinin geçişini sınırlarken, ticari gemilerin geçişi serbest. Ancak savaşın başından bu yana mayın tehdidi, Karadeniz'deki ticari seyrüseferi zorlaştırıyor. Türkiye, bu tehdide karşı mayın temizleme faaliyetlerini artırmış durumda.
Küresel ölçekte ise tahıl fiyatları, saldırıların arttığı dönemlerde yükseliyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine göre, tahıl fiyat endeksi, savaşın başlamasıyla %20'den fazla artmış, Tahıl Koridoru Anlaşması'nın imzalanmasıyla düşmüş ancak anlaşmanın bozulmasıyla yeniden yükselişe geçmiştir. Bu durum, özellikle gıda ithalatına bağımlı gelişmekte olan ülkelerde enflasyonist baskıları artırıyor ve gıda güvenliğini tehdit ediyor.
Uluslararası toplum, taraflara gerilimi düşürme çağrısında bulunurken, Birleşmiş Milletler, Tahıl Koridoru Anlaşması'nın yeniden canlandırılması için diplomatik çabalarını sürdürüyor. Avrupa Birliği, Rusya'ya yönelik yaptırımları sıkılaştırırken, Ukrayna'ya askeri ve ekonomik destek vermeye devam ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Karadeniz'deki bu gelişmeler, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedeniyle Karadeniz'de güvenliğin sağlanmasında kilit bir rol oynuyor. Rusya ve Ukrayna arasındaki çatışmanın tırmanması, Türkiye'nin ticari çıkarlarını olumsuz etkiliyor; özellikle tahıl ticareti ve enerji nakliyatı bu durumdan zarar görüyor. Ayrıca, Türkiye'nin arabuluculuk girişimleri, bölgesel istikrar açısından önemini artırıyor. Türkiye, hem NATO üyesi hem de Rusya ile ilişkilerini dengeleyen bir ülke olarak, Karadeniz'de yeniden çatışma riskini azaltacak diplomasi çabalarını sürdürüyor. Bu durum, Türkiye'nin uluslararası alandaki stratejik konumunu güçlendirirken, ekonomik açıdan dikkatli bir yönetim gerektiriyor.
