Kamboçya, dünyada nesli kritik tehlikede olan Siyam timsahının son vahşi popülasyonlarından birini korumak için harekete geçti. Ülkenin güneybatısındaki Kardamom Dağları'nda yer alan sulak alanlar, türün geleceği için 'genetik banka' işlevi görüyor. Yerli toplulukların koruma çabalarına aktif katılımı, projenin başarısında kilit rol oynuyor.
1990'larda tükendiği düşünülüyordu
1990'lı yıllarda Kamboçyalı koruma uzmanları, Siyam timsahının (Crocodylus siamensis) tamamen yok olduğunu düşünüyordu. Balıkçılık ve avcılık, türün Güneydoğu Asya'daki popülasyonunu ciddi şekilde tahrip etmişti. Ancak 2000'li yılların başında Kardamom Dağları'ndaki uzak sulak alanlarda küçük bir popülasyonun hayatta kaldığı keşfedildi. O günden bu yana, koruma ekipleri bu son bireyleri izliyor ve çoğalmalarını sağlamak için çalışıyor.
Siyam timsahı, bir zamanlar Tayland, Vietnam, Laos, Kamboçya ve Endonezya'nın bazı bölgelerinde yaygındı. Ancak habitat kaybı, kaçak avlanma ve balıkçılık ağlarına takılma nedeniyle popülasyonu %99 oranında azaldı. Bugün doğada yalnızca 200-400 yetişkin bireyin kaldığı tahmin ediliyor. Kamboçya'daki bu popülasyon, türün hayatta kalması için en büyük umut kaynağı.
Yerli halkların rolü ve koruma çalışmaları
Koruma projesinin en dikkat çekici yönü, bölgede yaşayan yerli toplulukların sürece dahil edilmesi. Yerli halk, timsahların yaşam alanlarını korumak, yasadışı avlanmayı önlemek ve yuvaları izlemek için eğitiliyor. Ayrıca, geleneksel bilgilerinden yararlanılarak timsahların davranışları ve habitat tercihleri hakkında veri toplanıyor.
Koruma ekipleri, sulak alanı bir 'genetik banka' olarak tanımlıyor. Buradaki timsahlar, türün genetik çeşitliliğini korumak için hayati önem taşıyor. Yetkililer, bölgeyi koruma altına alarak hem timsahları hem de sulak alan ekosistemini güvence altına almayı hedefliyor. Proje kapsamında ayrıca, esaret altında yetiştirilen timsahların doğaya salınması planlanıyor. Ancak bu süreçte genetik kirlilikten kaçınmak için titiz bir eşleştirme programı uygulanıyor.
Kamboçya hükümeti, 2020'de Siyam timsahını ulusal koruma altındaki türler listesine aldı. Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN) ise türü 'kritik tehlikede' olarak sınıflandırıyor. Koruma çalışmaları, Dünya Yaban Hayatı Fonu (WWF) ve Fauna & Flora International gibi kuruluşlar tarafından destekleniyor.
Küresel biyolojik çeşitlilik için umut
Siyam timsahının korunması, yalnızca bir türün kurtarılması değil, aynı zamanda sulak alan ekosisteminin sağlığı açısından da kritik. Timsahlar, besin zincirinin tepesinde yer alarak ekosistem dengesini sağlıyor. Ayrıca, sulak alanlar karbon depolama ve su düzenleme gibi hayati işlevler görüyor. Kamboçya'nın bu çabası, dünyada nesli tükenme tehlikesi altındaki diğer türler için de örnek teşkil ediyor.
Ancak koruma çalışmaları zorluklarla karşı karşıya. Bölgede artan altyapı projeleri, hidroelektrik barajlar ve tarım alanlarının genişlemesi, sulak alanları tehdit ediyor. Ayrıca, iklim değişikliği nedeniyle yaşanan kuraklıklar, timsahların yaşam alanlarını daraltıyor. Yetkililer, bu tehditlere rağmen popülasyonun artırılması için kararlılıkla çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Kamboçya'daki Siyam timsahı koruma projesi, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de küresel biyolojik çeşitlilik ve iklim değişikliğiyle mücadele açısından önemli bir örnek. Türkiye, Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında benzer koruma projeleri yürütüyor; nesli tehlikedeki caretta caretta ve Akdeniz fokları için yapılan çalışmalar bu kapsamda. Kamboçya'nın yerli halkı sürece dahil etmesi, Türkiye'nin de yerel topluluklarla işbirliği yaparak doğa koruma projelerini güçlendirebileceğini gösteriyor. Ayrıca, sulak alanların korunması, Türkiye'nin taraf olduğu Ramsar Sözleşmesi kapsamındaki taahhütleriyle de örtüşüyor. Bu tür uluslararası çabalar, iklim krizine karşı küresel dayanışmanın gerekliliğini vurguluyor.
