Muhafazakar yorumcu Scott Jennings, Çarşamba günü CNN’de yaptığı açıklamada, ABD ile İran arasında varılan geçici ateşkes anlaşmasının düşmanlıkların yeniden tırmanmasıyla bu şekilde sona ermesine şaşırmadığını ifade etti. Jennings, İran’ın uzun süredir ABD’ye karşı “mümkün olduğunca düşmanca” bir tutum izlediğini ve bu nedenle anlaşmanın çökmesinin sürpriz olmadığını belirtti. Beyaz Saray’dan yapılan açıklamada ise anlaşmanın başarısızlığından İran’ın sorumlu olduğu vurgulanırken, Tahran yönetimi ABD’nin yaptırımları ve askeri tehditleri nedeniyle geri adım attığını savundu.
Anlaşmanın çöküşü ve arka planı
ABD ve İran arasında haftalardır süren dolaylı müzakereler sonucunda geçici bir ateşkes ve rehine takası anlaşmasına varıldığı bildirilmişti. Ancak son günlerde Basra Körfezi’nde askeri gerilim yeniden tırmanmış, İran Devrim Muhafızları’na bağlı sürat teknelerinin ABD savaş gemilerine yakın manevralar yapması ve ABD’nin de buna karşılık olarak bölgeye ek savaş uçağı konuşlandırması durumu gerginleştirmişti. Jennings, bu gelişmeleri yorumlarken, “Bu anlaşmanın başarısız olması İran’ın uzun süredir devam eden tutumunun bir yansımasıdır. İran rejimi, müzakere masasında iyi niyet göstermekten çok, nükleer programını ilerletmek ve bölgesel vekil güçlerini kullanarak nüfuz alanını genişletmekle ilgilenmektedir” dedi.
Uzmanlar, anlaşmanın çökmesinin ardından İran’ın nükleer faaliyetlerini hızlandırabileceği ve uranyum zenginleştirme seviyesini yeniden yükseltebileceği uyarısında bulunuyor. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu’nun (UAEA) son raporlarına göre İran, anlaşma sürecinde zenginleştirme seviyesini yüzde 60’a çıkarmıştı ve bu, askeri düzey olan yüzde 90’a oldukça yakın.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran arasındaki bu yeni gerginlik, bölgede Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail gibi aktörleri de yakından ilgilendiriyor. İsrail, İran’ın nükleer programına yönelik askeri seçenekleri masada tutarken, Suudi Arabistan ise ABD ile yeni bir savunma anlaşması için görüşmelerini hızlandırmış durumda. Öte yandan, Rusya ve Çin’in İran’a verdikleri destek, anlaşmanın başarısızlığının ardından daha da önem kazanıyor. Moskova, Tahran’a nükleer teknoloji ve askeri teçhizat sağlarken, Pekin de İran petrolünün en büyük alıcısı konumunda. Bu durum, ABD’nin yaptırım politikalarının etkinliğini sorgulatıyor.
Analistler, bu gelişmenin küresel enerji piyasalarını da etkileyebileceğine dikkat çekiyor. İran’ın petrol ihracatının yeniden kısıtlanması durumunda ham petrol fiyatlarında yukarı yönlü bir hareket bekleniyor. Brent petrol varil fiyatı, haberin ardından 85 dolar seviyesinde seyrediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran geriliminin tırmanmasını yakından takip ediyor. İran’la sınır komşusu olan Türkiye, bu durumun doğrudan güvenlik ve enerji arzı üzerinde etkili olabileceğini değerlendiriyor. Ankara, İran’ın nükleer programına karşı askeri müdahaleyi desteklemezken, diplomasi yoluyla çözümden yana. Ancak Rusya ve İran arasındaki askeri işbirliği, Türkiye’nin Suriye ve Kafkasya’daki çıkarlarını doğrudan etkileyebilir. Enerji boyutunda ise Türkiye, doğal gaz ihtiyacının bir kısmını İran’dan karşıladığı için yeni bir yaptırım dalgası Ankara’yı olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye’nin Irak’ın kuzeyinde yürüttüğü askeri operasyonların İran destekli gruplarla çatışma riskini artırması da olasılıklar arasında.
