Japonya Başbakanı Sanae Takaichi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada, BM Şartı'nda yer alan ve II. Dünya Savaşı sonrası Japonya'yı hedef alan 'düşman devlet' (enemy state) ibaresinin kaldırılması çağrısında bulundu. Takaichi, bu hükmün artık geçerliliğini yitirdiğini ve Japonya'nın uluslararası sistemdeki meşru yerini yansıtmadığını vurguladı.
Tarihsel arka plan
BM Şartı'nın 53 ve 107. maddeleri, II. Dünya Savaşı'nda Mihver Devletleri'ne karşı savaşan ülkelere, savaş sonrası dönemde bu devletlere karşı askeri önlem alma hakkı tanıyor. Japonya, 1956'da BM'ye üye olmasına rağmen bu maddeler halen yürürlükte. Takaichi, söz konusu maddelerin Soğuk Savaş döneminde bile işlevsiz kaldığını belirterek, 'Japonya artık barışa ve uluslararası işbirliğine katkı sağlayan bir ülke' dedi. Çin ve Rusya, son dönemde bu ibareyi Japonya'nın savunma politikalarını eleştirmek için kullanıyor. Özellikle Çin, Japonya'nın savunma bütçesini artırmasını ve bölgesel güvenlik rolünü genişletmesini 'düşman devlet' statüsüyle ilişkilendiriyor. Rusya ise Kuril Adaları meselesinde bu kartı oynuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Japonya'nın hamlesi, Doğu Asya'daki güç dengeleri açısından kritik. Çin'in askeri modernizasyonu ve Tayvan üzerindeki baskısı, Japonya'yı savunma işbirliğini güçlendirmeye itiyor. Takaichi'nin çağrısı, ABD'nin de desteklediği bir çizgide. Ancak BM Şartı'nda değişiklik, Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinin onayını gerektiriyor; Çin ve Rusya'nın veto hakkı bulunuyor. Uzmanlar, bu nedenle çağrının kısa vadede sonuç vermeyeceğini, ancak Japonya'nın uluslararası arenada normatif bir mücadele başlattığını belirtiyor.
Japonya, son yıllarda BM Güvenlik Konseyi daimi üyeliği için de lobi yapıyor. 'Düşman devlet' ibaresinin kaldırılması, bu hedefe yönelik sembolik bir adım. Ayrıca, Japonya'nın bölgesel güvenlik mimarisinde daha aktif rol alması, Çin'in kuşatılması olarak yorumlanıyor. Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, konuya ilişkin yaptığı açıklamada, 'Japonya'nın askeri genişlemesi bölgede istikrarsızlığa yol açıyor' dedi. Rusya ise Japonya'nın Kuril Adaları'ndaki taleplerini hatırlatarak, 'İkinci Dünya Savaşı sonuçlarını sorgulamak tarihi çarpıtmaktır' ifadesini kullandı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, BM Şartı'ndaki 'düşman devlet' maddelerinin kaldırılması tartışmasını yakından izlemeli. Türkiye de zaman zaman BM reformu ve Güvenlik Konseyi'nin yapısı konusunda çağrılar yapıyor. Japonya'nın girişimi, uluslararası hukukta güncellenmeye ihtiyaç duyan hükümlerin varlığını gösteriyor. Türkiye'nin BM reformu sürecinde Japonya ile ortak hareket etmesi, hem Konsey'in genişletilmesi hem de tarihsel hükümlerin tasfiyesi açısından faydalı olabilir. Ayrıca, Çin ve Rusya'nın bu tür ibareleri siyasi baskı aracı olarak kullanması, Türkiye'nin de karşılaşabileceği bir durum; bu nedenle Türkiye'nin normatif mücadelede taraf olması beklenebilir.
