İrlanda'nın bağımsız mali denetim kurumu Irish Fiscal Advisory Council (IFAC), ülkenin son yıllarda hızla artan kurumlar vergisi gelirlerine aşırı güven duymaması ve olağanüstü fazlalıkları harcamak yerine biriktirmesi gerektiğini bildirdi. IFAC'ın uyarısı, Dublin'in bütçe üstü harcamalarının rekor düzeye ulaştığı ve sürdürülebilir olmayan vergi gelirlerine bağımlılığın arttığı kritik bir döneme denk geliyor. Mali disiplinin sağlanamaması halinde ekonominin aşırı ısınabileceğini ve küresel şoklara karşı kırılgan hale geleceğini vurgulayan IFAC, hükümetin bütçe fazlasının büyük kısmını kamu borcunu azaltmak ve birikim fonları oluşturmak için kullanmasını önerdi.
Olağanüstü vergi gelirleri ve bütçe disiplini
İrlanda, düşük kurumlar vergisi oranı (yüzde 12,5) sayesinde yıllardır ulusötesi şirketlerin Avrupa merkezi olarak cazibe odağı haline gelmiş durumda. Apple, Google ve Facebook gibi teknoloji devlerinin ülkedeki merkezlerinden elde edilen kurumlar vergisi gelirleri, son beş yılda patlayarak devlet bütçesinin yaklaşık yüzde 27'sini oluşturur hale geldi. 2022'de 11,5 milyar euro olan kurumlar vergisi tahsilatı, 2023'te 14,8 milyar euroya fırladı. Ancak IFAC, bu gelirlerin bir kısmının geçici olduğu ve uluslararası vergi reformları (OECD'nin asgari kurumlar vergisi anlaşması gibi) nedeniyle gelecekte azalabileceği uyarısında bulunuyor. Kurum, hükümetin 2024 bütçesinde 8,5 milyar euro fazla vermesine rağmen bir yandan da 6,5 milyar euro ek harcama yaptığını ortaya koydu. Bu durumun "bütçe disiplinini zayıflattığı" vurgulanırken, özellikle altyapı, sağlık ve konut yatırımlarının uzun vadeli stratejiler yerine yıllık bütçelerle planlanması eleştirildi.
Küresel boyut: İrlanda modeli sorgulanıyor
IFAC'ın uyarısı, yalnızca İrlanda'nın iç mali politikası için değil, aynı zamanda küresel kurumlar vergisi rekabeti ve ulusötesi şirketlerin vergi planlaması tartışmaları açısından da önem taşıyor. OECD'nin 2021'de varılan küresel asgari kurumlar vergisi anlaşması (yüzde 15), İrlanda'nın düşük vergi modeli üzerinde baskı yaratmıştı. Dublin, anlaşmayı imzalamakla birlikte bazı hükümlerden muafiyetler elde etmişti; ancak ABD'nin yeni yönetimi veya diğer büyük ekonomilerin alacağı ek önlemler, İrlanda'nın vergi tabanını daraltabilir. Avrupa Komisyonu'nun da sürekli olarak İrlanda'nın şirketlere sağladığı "seçici vergi avantajlarını" incelemeye aldığı biliniyor. Uzmanlar, İrlanda'nın vergi gelirlerindeki dalgalanmanın yalnızca ulusal değil, AB mali istikrarını da etkileyebileceğini belirtiyor. Çünkü İrlanda'nın kamu borcunun GSYH'ye oranı yüksek seviyelerde (yüzde 43) ve ülke, savunma harcamaları ile yaşlanan nüfusun getirdiği maliyetlerle başa çıkmak için şimdiden bir gelecek fonu oluşturmaya başlamış durumda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İrlanda'nın karşı karşıya olduğu mali disiplin sorunu ve olağanüstü vergi gelirlerine bağımlılık, Türkiye gibi gelişmekte olan ekonomiler için de önemli dersler barındırıyor. Türkiye de son yıllarda kurumlar vergisi indirimleri ve yatırım teşvikleriyle ulusötesi şirketlerin dikkatini çekmeye çalışırken, benzer şekilde geçici ve oynak gelirlere bel bağlama riski taşıyor. Ayrıca OECD'nin asgari vergi anlaşması ve AB'nin vergi uyum politikaları, Türkiye'nin vergi rekabeti stratejisini de yakından etkileyecek. İrlanda örneği, mali kuralların ve bağımsız denetim kurullarının bütçe disiplinini sağlamada ne kadar kritik olduğunu gösteriyor. Türkiye'deki benzer yapıların güçlendirilmesi, uzun vadeli mali sürdürülebilirlik için önem kazanıyor.
