Hürmüz Boğazı'nda iki gece üst üste yaşanan askeri çatışmalar, İran ile ABD arasında varıldığı iddia edilen gayriresmî mutabakatı (MoU) ciddi şekilde tehlikeye attı. İran Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC), stratejik boğazda transit geçişlere yönelik müdahalelerini artırırken, Tahran piyasaları bu gelişmelere sert tepki verdi. İran riyali dolar karşısında rekor seviyelere gerilerken, borsa endeksi yüzde 3'ün üzerinde değer kaybetti. Uzmanlar, Hürmüz'deki gerginliğin sadece ikili ilişkileri değil, küresel enerji arzını da tehdit ettiğini vurguluyor.
Gerginliğin Arka Planı: Mutabakattan Çatışmaya
ABD ve İran arasında, Umman'ın arabuluculuğuyla yürütülen dolaylı müzakerelerin, geçtiğimiz haftalarda nükleer program ve yaptırımların hafifletilmesi konusunda bir ön mutabakata vardığı bildirilmişti. Ancak bu mutabakat, İran'ın muhafazakâr kanadı ve özellikle IRGC tarafından sert eleştirilere maruz kalmıştı. Devrim Muhafızları, ABD'ye herhangi bir taviz verilmesine karşı çıkarken, Hürmüz Boğazı'ndaki askeri tatbikatlarını ve müdahale yetkisini artırdı. İki gece önce başlayan çatışmaların, IRGC'nin bir ABD ticaret gemisine el koyma girişimiyle tetiklendiği iddia ediliyor. ABD Merkez Kuvvetleri (CENTCOM) ise, bölgedeki bir muhrip ve refakat gemisinin 'meşru müdafaa' kapsamında İran sürat teknelerini uzaklaştırdığını açıkladı. İran tarafı ise 'korsanlık' olarak nitelediği bu operasyonu şiddetle kınadı ve boğazın güvenliğini sağlamakta kararlı olduğunu duyurdu.
Tahran'ın en büyük ticaret merkezlerinde dün sabah itibarıyla dolar kuru 615.000 riyal seviyesini aşarak tarihi zirveye ulaştı. Döviz ofisleri uzun kuyruklara sahne olurken, birçok işletme belirsizlik nedeniyle alım-satımı durdurdu. Merkez Bankası'nın müdahalesine rağmen piyasalardaki panik havası dağılmış değil. Enerji Bakanlığı, petrol ihracatında herhangi bir aksama olmadığını açıklasa da, spot piyasalarda ham petrol fiyatları varil başına 4 dolar yükseldi. Bu durum, özellikle ithal petrole bağımlı gelişmekte olan ülkeler için yeni bir maliyet baskısı anlamına geliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Enerji Koridoru Tehlikede
Hürmüz Boğazı, dünya ham petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sine ev sahipliği yapıyor. Bu stratejik su yolunda yaşanacak uzun süreli bir tıkanma, küresel enerji fiyatlarını fırlatabilir ve ABD ile Çin başta olmak üzere büyük ekonomileri resesyona sürükleyebilir. Uzmanlar, IRGC'nin bu hamlesinin, ABD ile müzakerelerde elini güçlendirme ve iç kamuoyuna 'direniş' mesajı verme amacı taşıdığını belirtiyor. Ancak bu sert tutum, İran'ın diplomatik kazanımlarını riske atıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) gibi Körfez ülkeleri, boğazın güvenliği konusunda endişelerini dile getirirken, İran'a karşı ortak bir tutum geliştirilmesi çağrısında bulundu. Avrupa Birliği (AB) ise taraflara itidal çağrısı yaparak, diyaloğun yeniden başlatılması için arabuluculuk teklif etti.
Rusya ve Çin, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) tansiyonun düşürülmesi için acil toplantı talep etti. Çin Dışişleri Bakanlığı, boğazda serbest geçişin uluslararası hukukla güvence altına alındığını hatırlatarak, tüm tarafları sükunete davet etti. Moskova ise İran'a verdiği desteği yinelerken, ABD'yi 'tek taraflı eylemlerle' suçladı. Bu gelişmeler, İran-ABD anlaşmasının sadece ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi ve Rusya'nın enerji arz güvenliği hesaplarını da doğrudan etkilediğini gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bölümünü ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlikten doğrudan etkileniyor. Ham petrol fiyatlarındaki olası artış, cari açığı ve enflasyonu yukarı çekebilir. Ankara, İran'la enerji ve ticaret alanında önemli bağlara sahip; bu nedenle iki ülke arasında kalıcı bir çatışma, Türkiye'nin bölgesel denge politikasını zorlayabilir. Ayrıca, Irak ve Hazar enerji kaynaklarının dünya pazarlarına alternatif yollarla (örneğin Türkiye üzerinden) sevk edilmesinin önemi artabilir. Türkiye'nin, enerji arz güvenliğini sağlamak için diplomatik girişimlerini hızlandırması ve Kafkaslar ile Doğu Akdeniz'deki alternatif koridorları devreye sokması bekleniyor. Bu süreç, Türkiye'yi küresel enerji jeopolitiğinde daha kritik bir oyuncu haline getirebilir.
