İran'ın ABD ve İsrail'le süregelen çatışması, son dönemde Tahran yönetiminin Arap komşularına yönelik saldırılarıyla yeni bir boyut kazandı. Libya, Yemen, Suriye ve Irak'taki vekil güçleri aracılığıyla bölgesel nüfuzunu artıran İran, Körfez ülkelerinin güvenlik endişelerini derinleştiriyor. Karşılıklı suçlamalar ve askeri gerilimler, Basra Körfezi'ndeki istikrarı tehdit ederken, Tahran ile Riyad, Abu Dabi ve Manama arasındaki güven bunalımı uzun vadeli bir krize işaret ediyor.
Gelişmenin Arka Planı: Vekalet Savaşları ve Doğrudan Tehditler
İran, on yıllardır ABD ve müttefiklerine karşı asimetrik savaş stratejisi izliyor. Bu stratejinin temel unsurlarından biri, Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Irak'taki Şii milisler gibi vekil güçler üzerinden bölgesel etki alanı oluşturmak. Ancak son yıllarda Tahran, doğrudan saldırılarla da adından söz ettiriyor. 2019'da Suudi Arabistan'ın petrol tesislerine düzenlenen insansız hava aracı ve füze saldırıları, 2020'de Irak'taki ABD üslerine yönelik balistik füze atakları ve 2022'de Birleşik Arap Emirlikleri'ne (BAE) yönelik Husilerin gerçekleştirdiği saldırılar, İran'ın bölgedeki askeri kabiliyetini ve komşularını hedef alma konusundaki kararlılığını gösterdi. Ayrıca Basra Körfezi'nde ticari gemilere el konulması, İran'ın deniz gücünü ve caydırıcılık arayışını ortaya koyuyor. Bu eylemler, İran'ın nükleer programı ve bölgesel hegemonya hedefleri doğrultusunda, Suudi Arabistan ve BAE gibi rakiplerini zayıflatma stratejisinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
İran'ın bu hamleleri, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını azaltma eğilimiyle aynı döneme denk geldi. Washington'ın İran'a yönelik maksimum baskı politikasının sonuç vermemesi, Tahran'ın elini güçlendirdi. Körfez ülkeleri, kendi savunma harcamalarını artırarak ve İsrail'le normalleşme adımları atarak bu tehdide karşı koymaya çalışıyor. Ancak İran'ın füze ve insansız hava aracı teknolojisindeki ilerlemeleri, geleneksel hava savunma sistemlerini aşma potansiyeli taşıyor. Bu durum, Körfez monarşilerini hem askeri hem de diplomatik açıdan zorluyor; Tahran'la doğrudan diyalog çağrıları ile İsrail ve ABD'yle ortak güvenlik yapıları arasında sıkışıp kalıyorlar.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yeni Bir Soğuk Savaş mı?
İran-Körfez gerginliği, Orta Doğu'da bir vekalet savaşından çok daha fazlasını temsil ediyor. Bu çatışma, bölgesel güç dengesini ve enerji güvenliğini doğrudan etkiliyor. Basra Körfezi, dünya petrol arzının yaklaşık üçte birinin geçtiği stratejik bir su yolu; herhangi bir askeri çatışma küresel enerji piyasalarını altüst edebilir. Ayrıca İran'ın nükleer programı, İsrail'i ve Körfez ülkelerini endişelendiriyor. İsrail, İran'ın nükleer silah geliştirme kapasitesine karşı önleyici saldırı seçeneklerini masada tutarken, Körfez ülkeleri de kendi nükleer programlarını hızlandırmış durumda. Bu silahlanma yarışı, bölgeyi bir çatışmanın eşiğine getirebilir.
Küresel aktörler de bu denklemde önemli roller üstleniyor. ABD, İran'ı caydırmak için Körfez'de askeri varlığını sürdürürken, Çin ve Rusya Tahran'la ilişkilerini derinleştiriyor. Özellikle Çin'in Suudi Arabistan ve İran arasında arabuluculuk yaparak 2023'te diplomatik ilişkilerin yeniden tesis edilmesini sağlaması, Pekin'in bölgede artan nüfuzunu gösteriyor. Ancak bu normalleşme girişimleri henüz güvenlik alanına yansımış değil; silahlı grupların desteklenmesi ve doğrudan saldırılar devam ediyor. Bölgesel uzmanlar, Tahran ile Körfez başkentleri arasındaki güven duvarının yıkılmasının yıllar alacağını vurguluyor. Bu güvensizlik, sadece askeri değil, aynı zamanda ticari, enerji ve dini alanlarda da rekabeti körüklüyor; mezhepsel ayrışmalar da gerilimi artırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile Körfez ülkeleri arasındaki bu gerginlik, Türkiye'yi doğrudan askeri olarak etkilemese de, bölgesel istikrarı tehdit etmesi nedeniyle Ankara'yı yakından ilgilendiriyor. Türkiye, Basra Körfezi'nde doğrudan bir askeri varlığa sahip olmasa da, Katar'da bir üs bulunduruyor ve Körfez ülkeleriyle ticari ilişkileri giderek güçleniyor. Olası bir çatışma, Türkiye'nin enerji ithalatında kritik bir bölge olan Basra Körfezi'nden geçen trafiği sekteye uğratabilir ve petrol fiyatlarının artmasına neden olabilir. Ayrıca, İran'la sınır komşusu olan Türkiye, Tahran'la güvenlik ve sınır ötesi terörle mücadele konularında iş birliği yapıyor. Gerginlik, Türkiye'yi İran'la iş birliği ile Körfez ülkeleriyle olan stratejik ortaklıkları arasında denge kurmaya zorlayabilir. Ankara, bu krizde arabuluculuk rolü üstlenerek hem enerji güvenliğini hem de bölgesel istikrarı korumaya çalışabilir, ancak bu dengeyi sağlamak kolay olmayacak.
