İran'ın Birleşmiş Milletler Daimi Misyonu, 1988 yılında İran Hava Yolları'na ait 655 sefer sayılı yolcu uçağının ABD savaş gemisi tarafından düşürülmesinin 35. yıldönümünde yaptığı açıklamada, Washington yönetimini uluslararası hukuku ihlal etmekle suçlayarak, ABD'nin sözde 'dokunulmazlık kültürü'nün devam ettiğini belirtti. Açıklama, İran'ın Birleşmiş Milletler nezdindeki temsilciliği tarafından yayınlanan bir yazılı metinle duyuruldu. İran Dışişleri Bakanlığı da olayı kınayan bir bildiri yayımladı.
Arka Plan: 655 Sefer Sayılı Uçuş Faciası
3 Temmuz 1988 tarihinde, İran'ın güneyindeki Hürmüzgan eyaletinden Dubai'ye gitmek üzere havalanan İran Hava Yolları'na ait Airbus A300 tipi yolcu uçağı, Basra Körfezi üzerinde ABD Donanması'na ait USS Vincennes kruvazörü tarafından atılan iki adet SM-2MR yüzeyden havaya füze ile vuruldu. Saldırı sonucu uçaktaki 274 yolcu ve 16 mürettebat olmak üzere toplam 290 kişi hayatını kaybetti. Saldırının ardından ABD yönetimi, kruvazörün İran savaş uçağı zannettiği gerekçesiyle olayı 'trajik bir hata' olarak nitelendirdi. Uluslararası Adalet Divanı, 1996 yılında İran'ın açtığı davada ABD'yi hukuki sorumluluktan kurtaracak bir karar vermedi, ancak ABD, 1996 yılında İran'a 61.8 milyon dolar tazminat ödemeyi kabul etti. Yine de Tahran yönetimi, bu ödemeyi yeterli bulmadı ve olayın bir 'savaş suçu' olduğu konusundaki ısrarını sürdürdü.
İran'ın Birleşmiş Milletler misyonu açıklamasında, 'ABD'nin uluslararası hukuku hiçe sayan eylemlerinin, bugün de benzer şekilde devam ettiğini' savundu. Açıklamada, Filistin'deki insanlık dışı koşullar ve diğer bölgesel krizlerde ABD politikalarına atıfta bulunuldu. 'ABD, kendi çıkarları doğrultusunda uluslararası hukuku ihlal etmekten çekinmiyor ve bu ihlallerin hesabını vermekten kaçıyor' denilen metinde, Washington'un Ortadoğu'daki operasyonlarında benzer bir 'dokunulmazlık' sergilediği iddia edildi. Bu açıklama, daha önceki yıllarda da benzer tarihlerde yapılan diplomatik notalarla tutarlılık gösteriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: ABD-İran Geriliminde Yeni Bir Aşama mı?
655 sefer sayılı uçuş olayı, İran-ABD ilişkilerinin en karanlık anlarından biri olarak hatırlanıyor. İran, her yıl temmuz ayında düzenlediği anma törenleriyle bu olayı canlı tutarken, Washington yönetiminden özür veya tam sorumluluk kabulü bekliyor. Bu açıklamanın zamanlaması, İran'ın nükleer müzakerelerde zorlu süreçler yaşadığı, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını artırdığı bir döneme denk geliyor. İran'ın BM misyonu, aslında sadece geçmişe değil, bugüne de bir eleştiri yöneltiyor: ABD'nin 2020'de Bağdat'ta General Kasım Süleymani'yi öldürmesi, Tahran yönetimine göre yine aynı 'cezasızlık' geleneğinin bir parçası. Bu durum, iki ülke arasındaki güvensizliği derinleştirirken, bölgedeki istikrarsızlığı da besliyor.
Uzmanlar, bu tür açıklamaların İran'ın kamuoyu nezdinde ABD karşıtı söylemi canlı tutma amacı taşıdığını belirtiyor. Öte yandan, ABD cephesinde ise konuya ilişkin resmi bir yanıt gelmedi. Başkan Biden yönetimi, İran'la nükleer anlaşmaya dönüş çabalarını sürdürürken, insan hakları ve terörizm gibi konularda İran'a yönelik eleştirilerini sürdürüyor. İran'ın bu anma mesajı, aslında uluslararası hukuka saygı çağrısı olarak okunabilir, ancak aynı zamanda Tahran'ın Washington'a karşı elindeki diplomatik kartlardan birini oynadığı da görülüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu olay doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de, ABD-İran geriliminin bölgesel istikrara etkisi Ankara'yı yakından ilgilendiriyor. Türkiye, İran'la komşu olması ve enerji bağlantıları nedeniyle Tahran-Washington hattındaki gerginliklerden olumsuz etkilenebilir. Ayrıca, uluslararası hukukun ihlali ve cezasızlık kültürü konusundaki bu tartışma, Türkiye'nin de zaman zaman muhatap olduğu benzer suçlamalar bağlamında dikkatle izlenmeli. Türkiye, bölgesel krizlerde arabuluculuk rolü üstlenirken, ABD ve İran arasındaki güven bunalımı, bu tür girişimleri daha da zorlaştırabilir. Öte yandan, İran'ın BM nezdindeki bu açıklamasının, uluslararası hukukun üstünlüğü vurgusuyla, Türkiye'nin de desteklediği bir ilkeyi gündeme getirdiği söylenebilir.
